Ինչու է «քաֆիր» հասկացությունը ահաբեկչության արմատը
Ծայրահեղականները կրոնական դասակարգումը վերածում են բացառման, հալածանքի և սպանության արդարացման։
Meir Samani-ն Իրանում կրթություն ստացած իսլամական իրավագիտության գիտնականի և նախկին դատավորի կեղծանունն է, որի հետազոտությունները վերաբերում են իսլամական իրավական մեկնաբանությանը, կրոնական հեղինակությանը, մարդու իրավունքներին և ժամանակակից իսլամական իրավագիտության բարեփոխմանը։

Արևմուտքը տասնամյակներ շարունակ ահաբեկչության դեմ պայքարել է զենքով, պատժամիջոցներով, հետախուզական գործողություններով և սահմանային վերահսկողությամբ։ Այս միջոցները կարող են խաթարել ահաբեկչական ցանցերը, սակայն չեն կարող հաղթահարել այն գաղափարները, որոնք բռնությունը ներկայացնում են որպես օրինական։ Ջիհադիստական ծայրահեղականությանը դիմակայելու համար քաղաքականություն մշակողները պետք է ուսումնասիրեն, թե ինչպես են ծայրահեղական շարժումները «քաֆիր» հասկացությունը դարձնում գործիք։
Արաբերեն «քաֆիր» բառը վերաբերում է նրան, ով մերժում է իսլամը կամ չի հավատում դրան։ Դասական իսլամական իրավագիտությունը մշակել է ոչ մուսուլմանների վերաբերյալ իրավական տարբերակումներ, այդ թվում՝ զիմմիություն (dhimmitude)՝ պատմականորեն սահմանված պաշտպանության պայմանավորվածության ներքո ապրող ոչ մուսուլման, և հարբի (ḥarbi)՝ պատերազմական վիճակի հետ կապված անձ կամ կողմ։ Այս կատեգորիաները ամեն ոչ մուսուլմանի թշնամի չէին դարձնում։ Այդուհանդերձ, դասական իրավագիտությունը պարունակում էր նաև անհավասար կանոններ, որոնք արժանի են քննադատական ուսումնասիրության։
Ծայրահեղականները ջնջում են այս տարբերակումները և կրոնական դասակարգումը վերածում բացառման, հալածանքի և սպանության արդարացման։ Թաքֆիրի (takfīr) պրակտիկան՝ այլ անձի կամ խմբի անհավատ հռչակելը, կենտրոնական դեր է խաղացել «Իսլամական պետության» (ԻՊ) գաղափարախոսության մեջ։ Նրա առաջնորդները դա կիրառել են ինչպես ոչ մուսուլմանների, այնպես էլ իրենց իշխանությունը մերժող մուսուլմանների դեմ։
Բացահայտ աստվածաբանությունից անդին՝ անձին որպես քաֆիր իրավականորեն դասակարգելը գործնական սոցիալական հետևանքներ է ունենում։ Տասներկուական շիա իրավագիտության մեջ ավանդական տեքստերը քննարկում են ոչ մուսուլմանների ծիսական անմաքրությունը (նաջասա, najasah), ըստ որի խոնավություն ենթադրող ֆիզիկական շփումը տեսականորեն կարող է անմաքրություն փոխանցել և ազդել առօրյա փոխհարաբերությունների վրա, օրինակ՝ սնունդ կիսելու։ Սակայն իրավական կարծիքները տարբեր են։ Մինչ որոշ հեղինակություններ բոլոր ոչ մուսուլմաններին համարում էին անմաքուր, ժամանակակից գործիչներ, ինչպիսին է մեծ այաթոլլահ Ալի Սիստանին, հրեաներին, քրիստոնյաներին և զրադաշտականներին ծիսականորեն մաքուր են համարում՝ պահպանելով տարբերվող որոշումներ այլ խմբերի համար։
Սուննիական իրավագիտությունը, ընդհանուր առմամբ, այլ կերպ է մոտեցել այս հարցին՝ խուսափելով փոխանցվող անմաքրության նույնքան համատարած կանոններից։ Թեև ծիսական անմաքրությունն ինքնին բռնություն չի պահանջում, երբ այն զուգորդվում է կրոնական գերազանցության պնդումներով և բացառող մեկնաբանություններով, ամրապնդում է սոցիալական հեռավորությունը և այն ընկալումը, թե օտարներն ավելի ցածր կարգավիճակ ունեն։ Մարդու արժանապատվությանը հավատարիմ իրավագիտությունը պետք է քննադատաբար գնահատի այս հիմնարար ենթադրությունները։
Գրում եմ անձնական փորձից ելնելով, ոչ թե հեռվից դիտարկելով։ Գրեթե չորս տասնամյակ ուսումնասիրել եմ իսլամական իրավագիտություն և աստվածաբանություն՝ հոգևոր դպրոցների ավանդույթի շրջանակում։ Ծառայել եմ որպես մուջթահիդ և աշխատել որպես դատավոր։ Իրավական կատեգորիաներն ու բանավեճերը հասկանում եմ ներսից։ Միաժամանակ գիտակցում եմ մուսուլմանական գիտական մտքի բազմազանությունը և չեմ պնդում, թե յուրաքանչյուր դպրոց կամ կրոնական ուսուցիչ ծայրահեղականություն է քարոզում։
Սակայն կարևոր է ուսումնասիրել, թե ինչ են սովորում երեխաները։ «Իսլամական պետության» դասագրքերի վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես ահաբեկչական կազմակերպությունները կարող են կրթությունը վերածել գաղափարական ինդոկտրինացիայի։ Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ ԻՊ-ն օգտագործել է այնպիսի առարկաներ, ինչպիսիք են լեզուն, մաթեմատիկան, պատմությունը և բնագիտությունը՝ իր քաղաքական և կրոնական օրակարգն առաջ տանելու համար։ Սա չի ապացուցում, որ սովորական մուսուլմանական հոգևոր դպրոցները նույն վարդապետություններն են ուսուցանում։ Բայց ցույց է տալիս, թե ինչպես ծայրահեղականները կարող են կրթությունն օգտագործել՝ բացառումն ու բռնությունը նորմալացնելու համար։
Ահաբեկչությունը չի ծագում մեկ բառից, տեքստից կամ դասարանից։ Արմատականացմանը նպաստում են նաև քաղաքական հակամարտությունը, ավտորիտարիզմը, քարոզչությունը, սոցիալական ցանցերն ու հավաքագրումը։ Անվտանգության ծառայությունները պետք է անդրադառնան այս գործոններին՝ միաժամանակ ուսումնասիրելով այն կրոնական փաստարկները, որոնք ահաբեկչական կազմակերպություններն օգտագործում են բռնությունը լեգիտիմացնելու համար։
2025 թվականի դեկտեմբերին Ավստրալիայի Բոնդի Բիչում տեղի ունեցած հարձակումը, որի հետևանքով Հանուկայի տոնակատարության ժամանակ զոհվեց 15 մարդ և վիրավորվեց 42-ը, ցույց է տալիս հակասեմական բռնության շարունակվող վտանգը։ Այն կապ չի հաստատում որևէ կոնկրետ իսլամական ուսումնական ծրագրի հետ, սակայն ընդգծում է այն գաղափարախոսություններին դիմակայելու անհրաժեշտությունը, որոնք մերժում են կրոնական համայնքների հավասար արժանապատվությունն ու անվտանգությունը։
Ղուրանը (այա 60:8) կոչ է անում բարյացակամություն և արդարություն դրսևորել նրանց նկատմամբ, ովքեր կրոնի պատճառով չեն կռվում մուսուլմանների դեմ և նրանց իրենց տներից չեն վտարում։ Այս սկզբունքները պետք է հիմք դառնան ժամանակակից իսլամական իրավագիտության համար։
Իսլամական իրավական կրթության բարեփոխումն անհրաժեշտ է։ Մուսուլման գիտնականները պետք է վերագնահատեն վիճելի և հավանականային բնույթի ավանդությունները, ուսումնասիրեն ժառանգված որոշումների պատմական համատեքստը և աստվածաբանական տարաձայնությունը տարանջատեն իրավական թշնամանքից։ Նրանք պետք է մեկնաբանությունները գնահատեն բանականության, էթիկայի, հանրային բարիքի և մարդու իրավունքների միջազգային սկզբունքների տեսանկյունից։ Սա իսլամական գիտական մտքի մերժում չէ։ Սա կոչ է՝ պատասխանատվությամբ կիրառել իջթիհադը։
Արևմտյան կառավարություններն ու համալսարանները պետք է աջակցեն անկախ մուսուլման գիտնականներին՝ հետազոտական ֆինանսավորման, թարգմանության, ուսումնական ծրագրերի մշակման և կրթական ծրագրերի միջոցով։ Նրանք պետք է ներգրավեն իսլամական մտավոր ավանդույթների ավելի լայն շրջանակ, այլ ոչ թե մի քանի քաղաքականապես կազմակերպված շարժում դիտարկեն որպես բոլոր մուսուլմանների ներկայացուցիչ։
Ահաբեկչության դեմ պայքարը պահանջում է ավելին, քան զինված խմբավորումների ջախջախումը։ Այն պահանջում է դիմակայել այն գաղափարներին, որոնք թույլ են տալիս մարդկանց իրենց հարևաններին դիտարկել որպես օրինական թիրախ։ Այդ պայքարը պետք է ընթանա նաև դասարանում։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)