MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Միդլ Իսթ Ֆորում · Middle East Forum
Observer

Իրանը ձմռանը մտնում է առանց տները, դպրոցներն ու գործարանները ջեռուցելու բավարար գազի

Իրանը չի կարողացել զարգացնել այլընտրանքային բավարար աղբյուրներ կամ կառուցել պահանջարկին դիմակայելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները։

Potkin Azarmehr-ը բրիտանացի հետաքննող լրագրող և վավերագրական ֆիլմերի ռեժիսոր է, ծագումով Իրանից։ Նա համագործակցել է տարբեր լրատվամիջոցների և վերլուծական կենտրոնների հետ՝ ներկայացնելով Մերձավոր Արևելքի հարցերի և Արևմուտքում իսլամիստական ծայրահեղականության խորքային վերլուծություններ։

A gray November sky hangs over Tehran, Iran.
Նոյեմբերյան մոխրագույն երկինքը Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանի վրա։ · Shutterstock

Իրանը ձմռանն է մոտենում գազային ճգնաժամով, որը կարող է միլիոնավոր մարդկանց թողնել առանց ջեռուցման ու խաթարել արդյունաբերությունը։ Տասնմեկ նահանգ գազամատակարարման լուրջ ճնշման առաջ է կանգնած, իսկ Մազանդարանը, Հյուսիսային Խորասանը և Գոլեստանը, որոնք գազամատակարարման ցանցի վերջնամասում են, կանգնած են մատակարարումն ամբողջությամբ կորցնելու վտանգի առաջ։

Հարավային Փարսի առանցքային վերամշակման օբյեկտներին հասցված վնասը Իրանից խլել է արտադրական հզորությունների զգալի մասն ու բացահայտել տարիների վատ կառավարման հետևանքները։

Ազդանշանները կան։ Ըստ հաղորդումների՝ գազի սպառումը վերջին մեկ շաբաթում աճել է 30 տոկոսով՝ հենց այն պահին, երբ երկիրը մոտենում է տարվա ամենացուրտ ամիսներին։ Իրանական իշխանությունները կարող են կրկին ստիպված լինել փակել դպրոցներն ու գործարանները, ռացիոնավորել մատակարարումները և էլեկտրակայաններում ավելի շատ մազութ ու դիզել այրել՝ վատթարացնելով երկրի աղտոտված օդը։ Սակայն, երբ օրական գազի հնարավոր դեֆիցիտը մոտենում է 400 մլն խորանարդ մետրի, նույնիսկ այս արտակարգ միջոցները կարող են բավարար չլինել։

Խնդիրը, սակայն, չի սկսվել Հարավային Փարսի վրա հարձակումներով։ Իրանը ճգնաժամին մոտեցել է կառուցվածքային գազային դեֆիցիտով, որը հաջորդական կառավարությունները չեն կարողացել լուծել։ Նույնիսկ մինչև վերամշակման օբյեկտներին հասցված վնասը գնահատականներով երկրի ձմեռային պակասուրդը օրական 200-ից 300 մլն խորանարդ մետր էր։ Վերջին կորուստները լրացուցիչ բեռ են ավելացրել առանց այդ էլ գերլարված համակարգի վրա։

Վնասի ծավալը զգալի է նույնիսկ ռեժիմի սեփական աղբյուրների տվյալներով։ Հարավային Փարսի գազի վերամշակման չորս օբյեկտները՝ 3-րդ, 4-րդ, 5-րդ և 6-րդ փուլերը, նախկինում օրական մշակում էին շուրջ 230 մլն խորանարդ մետր գազ, մինչև որ 2026 թվականի մարտին ԱՄՆ-ը կամ Իսրայելը դրանք թիրախավորեցին։ Նավթի նախարարությունը գազը վերահղել է ազատ հզորություններ ունեցող այլ վերամշակման ձեռնարկություններ՝ վերականգնելով օրական մոտ 100 մլն խորանարդ մետր։ Սակայն օրական շուրջ 130 մլն խորանարդ մետր վերամշակման հզորություն դեռևս անհասանելի է մնում։ Սա մոտավորապես համարժեք է Թեհրանի նահանգի ողջ օրական գազի սպառմանը։

Թվերը ցույց են տալիս, թե որքան խոցելի է դարձել Իրանի էներգետիկ համակարգը։ Գազը կազմում է երկրի էներգետիկ հաշվեկշռի մոտավորապես 73 տոկոսը։ Այդուհանդերձ, Իրանը չի կարողացել զարգացնել բավարար այլընտրանքային աղբյուրներ կամ ստեղծել ներքին աճող պահանջարկին դիմակայելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները։ Իրանի ազգային գազային ընկերության ղեկավար Սաիդ Թավաքոլին երկիրը բնութագրել է որպես աշխարհի խոշորագույն գազասպառողը՝ 170 երկրների շարքում։ Այդպիսի սպառումը, զուգորդված տարիների թերներդրումների և ոչ արդյունավետ օգտագործման հետ, գրեթե մանևրի տեղ չի թողնում, երբ օդային հարվածների հետևանքով արտադրությունն ավելի է նվազել։

Թավաքոլին նկարագրել է նաև Իրանի գազային ենթակառուցվածքին հասցված հարվածների մասշտաբը։ Խորասան Ռազավիում տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակ նա ասել է, որ 2026 թվականի մարտի 18-ին երեք րոպեի ընթացքում 26 արկ է դիպել գազային օբյեկտներին։ Նա հայտնել է, որ հարձակումները ազդեցություն են ունեցել գազի հետ կապված 7 924 օբյեկտի վրա և հանգեցրել գազամատակարարման հզորությունների 28 տոկոսի կորստին։

Իշխանություններին չի հաջողվել ժամանակին վերականգնել այդ վերամշակման գործարանները։ 14-րդ փուլը, որը նախկինում վնասվել էր Իսրայելի հետ 12-օրյա պատերազմի ժամանակ, գրեթե 18 ամիս անց էլ շարունակում է անջատված մնալ։ 5-րդ փուլի վերանորոգման ժամանակացույցը ևս սահել է՝ 2026 թվականի դեկտեմբերից տեղափոխվելով 2027 թվականի փետրվար։ Այդ ընթացքում հաղորդվում է, որ 3-րդ փուլի վերակառուցման աշխատանքների արդյունքում ապահովվել է արտադրության ընդամենը 2 տոկոսը՝ նախատեսված 20 տոկոսի փոխարեն։

Այս հետաձգումները հարցեր են առաջացնում կառավարության՝ երկրի ամենակարևոր էներգետիկ ենթակառուցվածքին սպառնացող ճգնաժամը կառավարելու կարողության վերաբերյալ։ Դրանք նաև ուշադրություն են հրավիրում նշանակումներին և հնարավոր բարեկամաշահությանը։ Ըստ հաղորդումների՝ 5-րդ փուլի վերակառուցման համար պատասխանատու գործադիր տնօրենը նախկին նավթի նախարարի փեսան է։ Արժանիքահեն համակարգի փոխարեն բարեկամաշահությունը տեսանելի է այն կերպում, որով այս ռեժիմը կառավարում է Իրանը։

Իրանը նախկինում էլ տեսել է, թե ինչ է լինում, երբ սառնամանիքի օրերին գազամատակարարումը խափանվում է։ 2023 թվականի հունվարին ճնշման անկման հետևանքով Թորբաթե Ջամում և դրան հարակից չորս գյուղերում շուրջ 17 000 կենցաղային բաժանորդ մնացել էր առանց գազի։ Շատերը օրերով դիմացել են ցրտին, երբ ջերմաստիճանն իջել էր մինչև 14˚ Ֆարենհայթ [-10˚ Ցելսիուս]։

Այս ձմեռը կարող է ավելի դժվար լինել։ Տնային տնտեսությունները սահմանափակ մատակարարումների համար մրցակցելու են գործարանների, էլեկտրակայանների և այլ խոշոր սպառողների հետ։ Կառավարությունը կարող է կրկին առաջնահերթ համարել կենցաղային ջեռուցումն ու կենսական ծառայությունները՝ ստիպելով գործարաններին նվազեցնել արտադրությունը կամ փակվել։ Նման սահմանափակումները հարված կհասցնեն տնտեսությանը, որը արդեն իսկ դժվարության մեջ է՝ վնասված ենթակառուցվածքների և էներգետիկ պակասի պայմաններում։

Իշխանությունները ներկայացրել են բացը փակելու մի շարք քայլեր։ Նրանք ակնկալում են վերանորոգման ու վերակառուցման հաշվին օրական վերականգնել մոտ 50 մլն խորանարդ մետր, ևս 80 մլն խնայել՝ որոշ էլեկտրակայաններում կիրառելով հեղուկ վառելիք՝ մազութ և դիզել, և պահպանողական միջոցառումների միջոցով պահանջարկը նվազեցնել ևս 50 մլն-ով։ Միասին այս քայլերը տեսականորեն կապահովեն օրական 180 մլն խորանարդ մետր։

Սակայն այս քայլերն ունեն իրենց գինը։ Ավելի շատ մազութի ու դիզելի այրումը կխորացնի օդի աղտոտվածությունը այն քաղաքներում, որոնք արդեն իսկ տառապում են մշուշի վտանգավոր մակարդակներից։ Արդյունաբերության մատակարարումների կրճատումը կխաթարի արտադրությունն ու զբաղվածությունը։ Եվ նույնիսկ եթե կառավարությունը հասնի իր նպատակին, հարձակումներից առաջ գոյություն ունեցող դեֆիցիտները կմնան։

Կենցաղային սպառումն էլ խնայողության հնարավորություն է տալիս։ Պաշտոնյաները պնդում են, որ Իրանի շատ տներում ներսի ջերմաստիճանը պահվում է մոտ 75˚ Ֆարենհայթի [24˚ Ցելսիուս] մակարդակում՝ ավելի բարձր, քան շատ այլ երկրներում տարածված մոտավորապես 64˚ Ֆարենհայթը [18˚ Ցելսիուս]։ Ջերմակարգավորիչը ընդամենը երկու աստիճանով իջեցնելը, պատուհաններն ու դռները մեկուսացնելը և միայն օգտագործվող սենյակները տաքացնելը կարող են նվազեցնել պահանջարկը՝ առանց ընտանիքներին ցրտի մեջ թողնելու։

Կառավարությունը կարող էր նաև խրախուսել էներգասպասարկման ընկերություններին զբաղվել վատնումը նվազեցնելու գործով։ Այդ ընկերությունները կարող էին ստուգել տները, բարելավել մեկուսացումը և սեփական միջոցներով փոխարինել անարդյունավետ ջեռուցման համակարգերը։ Դրա դիմաց նրանք կարող էին ստանալ վկայագրեր իրենց խնայած գազի դիմաց և այդ խնայողությունները վաճառել գազային ընկերություններին։ Նման մոդելը բիզնեսին ֆինանսական խթան կտա նվազեցնել սպառումը՝ միաժամանակ թեթևացնելով ազգային ցանցի վրա ճնշումը։ Սակայն այս ընկերությունները դեռ սպասում են կառավարության լիցենզիային, որպեսզի կարողանան դա անել։

Իրանն աշխարհում բնական գազի երկրորդ ամենամեծ պաշարներն ունի։ Այն, որ ձմռան սկսվելուն պես իրանցիները չեն կարողանում տաքացնել իրենց տները, ամենօրյա հիշեցում է կառավարության տասնամյակների ձախողման և նրա ռազմական արկածախնդրության գնի մասին։

Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)