Սոմալիի ձախողումից հետո կարելի՞ է Թուրքիային վստահել որպես հակաահաբեկչական գործընկեր
Թուրքիայի ջատագովները կարող են ընդունել նրա ոչ պատշաճ վարքը, սակայն հաճախ պնդում են, թե գինն արժե դա։
Մայքլ Ռուբինը մասնագիտացած է Իրանի, Թուրքիայի և Աֆրիկայի եղջյուրի հարցերում։ Նրա կարիերան ներառում է աշխատանք Պենտագոնում՝ որպես պաշտոնյա, դաշտային փորձառություն Իրանում, Եմենում և Իրաքում, ինչպես նաև շփումներ «Թալիբանի» հետ մինչև սեպտեմբերի 11-ը։ Պարոն Ռուբինը ներդրում է ունեցել նաև ռազմական կրթության ոլորտում՝ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի և ծովային հետևակի ստորաբաժանումներին դասավանդելով տարածաշրջանային հակամարտությունների և ահաբեկչության մասին։ Նրա գիտական աշխատանքները ներառում են մի շարք կարևոր հրապարակումներ, այդ թվում՝ “Dancing with the Devil” («Պարելով սատանայի հետ») և “Eternal Iran” («Հավերժական Իրան»)։ Ռուբինը Յեյլի համալսարանում ստացել է պատմության դոկտորի և մագիստրոսի աստիճաններ, ինչպես նաև կենսաբանության բակալավրի աստիճան։

Այսօրվա Թուրքիան պարադոքս է։ Մի կողմից՝ նախագահ Դոնալդ Թրամփն ավելի ու ավելի է հենվում Թուրքիայի վրա՝ որպես փոխանորդի, որը պետք է կարգ ու կանոն պահպանի Մերձավոր Արևելքում և Արևելյան Միջերկրածովյան ավազանում։ Մյուս կողմից՝ Թուրքիայի սեփական գործողություններն ապակայունացնում են տարածաշրջանը։
Թուրքիան խնդրահարույց դաշնակից է։ Նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի աջակցությունը ՀԱՄԱՍ-ին վաղուց անցել է պարզապես ջատագովության սահմանները։ Այսօր ՀԱՄԱՍ-ը նույնքան հավանական է, որ Իսրայելի դեմ ահաբեկչություն ծրագրի Թուրքիայից, որքան Իրանից։ Թուրքիան նաև արդարացնում է, աջակցում է և շահույթ ստանում «Ալ-Քաիդայի» հետ կապված կառույցներից ու «Իսլամական պետությունից» (ԻՊ)։ Հյուսիսային Կիպրոսի նկատմամբ Թուրքիայի օկուպացիան շարունակում է թարախակալել, քանի որ թե՛ իրանական փոխանորդները, թե՛ սուննի ծայրահեղականները օկուպացված գոտու խաղատներն ու քոլեջներն օգտագործում են փող լվանալու և մարդկանց մաքսանենգ տեղափոխելու համար։ Ավելի վերջերս Էրդողանի միլիարդատեր որդին՝ Բիլալը, փորձել է խարխլել Լիբանանի՝ Իսրայելի հետ խաղաղության ուղղությամբ քայլերը։
Լիբիայում Թուրքիայի հովանավորյալը՝ Աբդուլ Համիդ Դբեյբեն (Abdul Hamid Dbeibeh), թաքցնում է թե՛ հաջորդ Օսամա բեն Լադենին, թե՛ 2012 թվականին Բենղազիում ԱՄՆ հյուպատոսարանի վրա հարձակման համար հետախուզվող զինյալներին։ Միջերկրականում Թուրքիայի տարածքային ջրերը յուրացնելու փորձը մրցակցում է Հարավչինական ծովում Պեկինի ամբարտավանության հետ։ Թեև Թուրքիայի կողմնակիցները հաճախ Թուրքիայի կողմից S-400-ի գնումը մեկնաբանում են որպես Էրդողանի գործարքահեն մոտեցման դրսևորում, այդպիսի պատեհապաշտությունն այժմ ավելի շատ կանոն է, քան բացառություն։ Էրդողանը ՆԱՏՕ-ն պատանդ էր պահում՝ զիջումներ կորզելու համար, մինչև հանեց Ֆինլանդիայի և Շվեդիայի անդամակցության վրա դրված իր վետոն. ավելի վերջերս նա նույն օրինաչափությունը կրկնեց Չինաստանի հետ՝ ընդունելով Huawei-ին և 15 մլրդ դոլարի արժողությամբ էներգետիկ ենթակառուցվածքների նոր ծրագիրը։ Երբ Թրամփը դիտարկում էր քրդերին օգտագործելու տարբերակը՝ մի գոտի ստեղծելու համար, որտեղից իրանական ընդդիմությունը կարող էր կազմակերպվել, Էրդողանը, ըստ պնդումների, սպառնացել է օգնել Իրանին։ Ավելի վաղ Թուրքիան Թեհրանին էր մատնել Իրանի միջուկային ծրագրի վրա աշխատող իսրայելցի լրտեսների ցանցը։
Թուրքիայի լոբբիստներն ու ջատագովները հետազոտական կազմակերպությունների շրջանակներում կարող են ընդունել Թուրքիայի սխալ վարքն ու նպատակների անհամընկնումը, սակայն հաճախ պնդում են, թե այդ գինն արժե վճարել։ Թրամփը փաստարկում է, որ տարածաշրջանային անվտանգությունը Էրդողանին վստահելը ազատում է ԱՄՆ սահմանափակ ռեսուրսները՝ ավելի մեծ ռազմավարական նշանակություն ունեցող ոլորտների վրա կենտրոնանալու համար։ Այդ տրամաբանությամբ՝ սիրիացի քրդերին, հայ քրիստոնյաներին դավաճանելը կամ Կիպրոսի օկուպացիայի հարցում լռելը պարզապես անհրաժեշտ չարիք էր։
Վերջին իրադարձությունները, սակայն, հուշում են, որ հիմարություն է վստահել, թե Թուրքիան կկատարի գործարքի իր մասը։ Վերցնենք Սոմալին. Թուրքիան մեծապես առաջատար դեր է ստանձնել Սոմալիում՝ վերահսկելով միջազգային օդանավակայանը, շահագործելով նավահանգիստը և պատրաստելով հակաահաբեկչական ուժերը։ Թուրք պաշտոնյաներն ասում են, թե դա անում են Սոմալին Ալ-Շաբաբից պաշտպանելու համար, թեև իրականում Թուրքիայի վարքն ավելի շատ գաղութատիրական է՝ սոմալիական ռեսուրսներ դուրս բերելով և նախագահին իշխանության գլուխ պահելով՝ այն բանի դիմաց, որ նա պատրաստ է ձևականորեն հաստատել Թուրքիայի որոշումները։
Թուրքիային, սակայն, չի հաջողվել ապահովել Սոմալիի անվտանգությունը, գոնե այնպես, ինչպես դա պատկերացնում են նրա արևմտյան գործընկերները։ Լաասքաանուդի (Laascaanood) ապստամբությանը Թուրքիայի աջակցությունը դուռ բացեց «Ալ-Շաբաբի» ընդարձակման առջև։ Սոմալիում էլեկտրոնային վիզայի համակարգի ներդրումը աղետալի է եղել՝ դիմորդների մասին կենսական տվյալների արտահոսքով։ Այժմ տեղեկություն է արտահոսել, որ թուրքական պատրաստվածությամբ «Դուֆան» (Duufaan) ստորաբաժանման սոմալիացի հրամանատարը անցել է «Ալ-Շաբաբի» կողմը՝ նոութբուքերով, կապի սարքավորումներով և գաղտնի փաստաթղթերով։
Փաստորեն սա déjà vu է՝ հերթական անգամ։ Թուրքիան նախկինում սիրախաղ էր անում «Իսլամական պետության» հետ՝ միայն թե տեսնի, ինչպես է այդ խմբավորումը արագորեն ընդլայնում իր վերահսկողությունը և հետադարձ հարված հասցնում հենց Թուրքիայի ներսում իրականացված հարձակումներով։ «Դուֆանի» դեպքում երկու հնարավոր տարբերակ կա. առաջին՝ Թուրքիայի ստուգման գործընթացը անգործունակ էր, և նա չի հասկացել, թե ում է վստահում։ Երկրորդը, և նույնքան հավանականը՝ Թուրքիան փորձել է առաջ մղել ահաբեկչությանը համակրողներին՝ սխալմամբ կարծելով, թե կարող է նրանց վերահսկողության տակ պահել։
Տեսականորեն Էրդողանի գործարքը Թրամփին կարող է տրամաբանական թվալ։ Իրականում Էրդողանի՝ իսլամիստական ծայրահեղականության խթանումը դադարեցնելուց հրաժարվելը Թուրքիային որպես անվտանգության փոխանորդ վստահելը դիվանագիտական առումով համարժեք է նրան, որ հրշեջ կայանը ղեկավարելու համար վարձես հերթական հրկիզողի։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)