Հետազոտություն. հայրազուրկ մեծանալը նպաստում է ջիհադիզմին
Ավստրալացի հետազոտողի պնդմամբ՝ հոր բացակայությամբ մեծացած զայրացած երիտասարդները հակված են ընդունելու արմատական գաղափարախոսությունները։
Մեթ Գրեյվերը ավստրալիացի լրագրող է, որը մասնագիտանում է իսլամիզմի հարցերում։

2015 թվականի հունվարի 7-ին Շերիֆ և Սաիդ Կուաշի եղբայրները ավտոմատ հրացաններով ներխուժեցին Փարիզում գտնվող Charlie Hebdo-ի խմբագրություն։ Հարձակման ընթացքում նրանք սպանեցին 12 մարդու, այդ թվում՝ Ֆրանսիայի ամենահայտնի ծաղրանկարիչներից մի քանիսին։ Զոհերի թվում կային մարդիկ, որոնց աշխատանքն էր երգիծական թերթի համար նկարել, գրել և խմբագրել։
Եղբայրները ջիհադիստ մարդասպաններ դառնալուց տարիներ առաջ կորցրել էին հորը։ Ֆրանսիական դատական փաստաթղթերի հիման վրա կազմված մի շարադրանքի համաձայն՝ նրան կորցրել են դեռահասության տարիներին։ Մայրը, չկարողանալով հոգ տանել նրանց մասին, նրանց տեղավորել է պետական կառույցի հսկողության տակ գտնվող դպրոցում։ Հետագայում մահացել է նաև նա։
CNN-ը հաղորդում է, որ երկու եղբայրներին գրավել է «Ֆարիդ Բենյետտուն (Farid Benyettou)՝ ազդեցիկ ու առաջատար գործիչ, որը տեղական Adda’wa մզկիթում՝ հայտնի որպես the ‘mosque de Stalingrad.’, դաստիարակում էր բազմաթիվ երիտասարդների և անիրավազուրկ պատանիների»։
Եղբայրները մեկուսացված օրինակ չեն։ 2024 թվականի ուսումնասիրության մեջ ավստրալացի ահաբեկչության հետազոտող Շեյն Սատերլին (Shane Satterley) հավաքել է 86 դեպք (90 անհատ)՝ կապված ահաբեկիչների հետ, որոնց կենսագրություններում եղել է հոր բացակայություն։ Քսանյոթ դեպք, կամ 30 տոկոսը, կապված է եղել հոր մահվան հետ։ Դրանցից վեցում նշվում է նաև ծնողների ամուսնալուծությունը։ Արևմուտքում տեղի ունեցած 11 մեծ աղմուկ հանած ահաբեկչական հարձակումների առանձին ուսումնասիրությունը կատարողների վեցում արձանագրել է հայրական բացակայության այս կամ այն ձևը՝ հարցեր բարձրացնելով նրանց կենսագրություններում կրկնվող մի առանձնահատկության մասին, որը ավելի մոտիկ քննության կարիք ունի։
«2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներում ներգրավված էին եղբայրների երկու զույգ, որոնցից երկուսն էլ ապրել էին հոր մահը»,- հաղորդում է Սատերլին։ Նա նմանատիպ հանգամանք է արձանագրում նաև 2015 թվականի Փարիզի հարձակումներում ներգրավված եղբայրների դեպքում։ «Ի հակադրություն՝ Բոստոնի մարաթոնի եղբայրները հոր մահը չէին ապրել, սակայն բախվել էին նրա բացակայությանը, քանի որ, ըստ հաղորդումների, նա հայտնվում և անհետանում էր Միացյալ Նահանգներից՝ բանտում լինելու պատճառով»։
Իսլամիստական արմատականացման լուրջ քննարկումները հասկանալիորեն կենտրոնանում են գաղափարախոսության վրա։ Ի՞նչ են հավատում նորակոչիկները։ Ո՞վ է նրանց սովորեցրել։ Ո՞ր առաջնորդները, ցանցերը և տեքստերն են նրանց համոզել, որ բռնությունը արդարացված է։ Այս հարցերը կարևոր են։ Սակայն հայտնի է, որ հետազոտությունները վաղուց կապել են հոր բացակայությունը հանցավոր վարքագծի ավելի բարձր ռիսկի հետ։ Այնուամենայնիվ, ջիհադիստական արմատականացման մեջ դրա հնարավոր դերը շատ ավելի քիչ ուշադրության է արժանացել։
2024 թվականին New Male Studies-ում հրապարակված հոդվածը ուսումնասիրում է հոր բացակայությունը և ներկայացնում որոշ նախնական վկայություններ այն մասին, որ քաղաքական/կրոնական բռնության անցնելուց առաջ ընտանիքում ինչ-որ բան կասկածելի է թվում։ «Broken Bonds: Father Absenteeism and the Path to Violent Extremism» («Խզված կապեր. հոր բացակայությունը և բռնի ծայրահեղականության ուղին») հոդվածը միավորում է ընտանեկան հարաբերությունների վերաբերյալ հետազոտություններն ու ահաբեկիչների կենսագրությունների մեծ հավաքածուն։ Այն քննարկում է՝ արդյոք հոր մահը, ծնողների բաժանումը և օտարացումը կարող են նպաստել կամ նույնիսկ որոշիչ դեր ունենալ մարդուն ահաբեկչական բռնության ուղղությամբ արմատականացնելու գործում։
Այս փաստարկն ուշադրության է արժանի՝ պայմանով, որ այն ճիշտ ընկալվի։ Ուսումնասիրությունը չի ենթադրում, թե առանց հոր մեծացող երեխաները դատապարտված են բռնության։ Այն հարցադրում է՝ արդյոք առանցքային նշանակության հարաբերության կորուստը երբեմն կարող է մարդուն թողնել այն հեղինակության, ուղենշման և պատկանելության որոնման մեջ, որոնք առաջարկում է ծայրահեղական շարժումը, ինչպես եղավ Կուաշի եղբայրների դեպքում։ Ահաբեկչության հետազոտության տասնամյակներից հետո աչքի է զարնում, որ հոր բացակայությունը՝ որպես ահաբեկչական ներգրավվածության հնարավոր գործոն, այսքան քիչ հետևողական ուսումնասիրության է արժանացել։
Տանը բացակայող հեղինակությունը
Հնարավոր կապը բացատրելու համար Սատերլին հենվում է սոցիալական ինքնության տեսության վրա, որն ուսումնասիրում է, թե մարդիկ ինչպես են իրենց ընկալում խմբային պատկանելության միջոցով, ինչպես նաև լարվածության տեսության վրա, որը դիտարկում է, թե ինչպես կարող են անբարենպաստ փորձառություններն ու ճնշումները նպաստել կործանարար արձագանքների ձևավորմանը։
«Հոր կերպարի բացակայությունը կարող է նպաստել լարվածության և օտարացման զգացումներին՝ հրելով անհատներին հեղինակության և պատկանելության այլընտրանքային աղբյուրների, օրինակ՝ ծայրահեղական գաղափարախոսությունների որոնման»,- գրում է նա։
Ընտանիքում անկայունության հետ պայքարողի համար ռազմատենչ խմբի գրավչությունը կարող է խիստ անձնական լինել։ Ահա մարդիկ, որոնք թվում է՝ հոգ են տանում։ Նրանք առաջարկում են ուղենշում, ակնկալիքներ և տեղ այն մարդկանց մեջ, ովքեր պնդում են, թե հասկանում են նրա դժգոհությունները։ Մի կազմակերպություն, որը դրսից վտանգավոր է ճանաչվում, նրա համար սկզբում կարող է ներկայանալ որպես կարգուկանոնի աղբյուր։
Հոդվածում քննարկվող գրականությունն այս հնարավորությանը կոնկրետ հիմք է տալիս։ Նախկին ծայրահեղականների վերաբերյալ ուսումնասիրությունները նկարագրում են խմբեր, որոնք աջակցություն և կառուցվածք են առաջարկում մանկության դժվար փորձառություններից տուժած անհատներին։ Հենվելով Lewis և գործընկերների վերանայման վրա՝ հոդվածը բացատրում է, թե ինչպես կանոնների առկայությունն ու հուզական աջակցությունը կարող էին գրավել երիտասարդներին, որոնց նախորդ միջավայրերում այդ որակները բացակայել են։
Այսպիսի եզրահանգումները հուշում են, որ հավաքագրումը պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես գաղափարախոսական հանդիպում, այլ նաև որպես հարաբերություն։ Ջիհադիստական խմբերը կարող են առաջարկել հոր փոխարինող կերպար և դրանից ավելին՝ հեղինակության, կարգի, սահմանների ու ինքնակարգապահության մի շրջանակ, որը նորակոչիկը կապում է հայրական ուղենշման հետ։
Mark Durie, Arthur Jeffery Centre for the Study of Islam-ի ավագ գիտաշխատողը, պնդում է, որ հոր օրինակը կարող է նաև երիտասարդին բռնությունը մերժելու պատճառներ տալ։
«Գործոններից մեկը, որ կարող է տղամարդկանց հեռացնել բռնությունից, սեփական ընտանիքի բարեկեցության հանդեպ նվիրվածությունն է։ Երիտասարդի սեփական հոր դրական օրինակը՝ իր ընտանիքի մասին հոգ տանելու հարցում, օգնում է պոտենցիալ ջիհադիստ նորակոչիկին հետևել հոր օրինակին՝ իրենց երեխաների համար ներդրում կատարելով խաղաղության, այլ ոչ թե պատերազմի մեջ»,- ասել է Դյուրին։
«Այս բնական մարդկային հակումը կարող է ամրապնդվել հադիսներով, որոնք ծնողների և երեխաների մասին հոգ տանելը գովաբանում են որպես կրոնական պարտականություն։ Բացի այդ, երիտասարդի կյանքում հոր բացակայությունը կարող է առաջացնել լքվածության և մերժվածության զգացումներ, որոնք կարող են սնել ագրեսիան և երիտասարդին ավելի խոցելի դարձնել զոհի և վրեժի այն պատումների հանդեպ, որոնք արմատականներն օգտագործում են նորակոչիկներին ջիհադի կոչելու համար»,- ասել է նա։
Կենսագրական վկայությունները
Սատերլին ներկայացնում է ահաբեկիչների վերաբերյալ 86 դեպքի ուսումնասիրություն՝ ընդգրկելով 90 անհատ, որոնց կենսագրություններում առկա է եղել հոր բացակայության այս կամ այն ձևը։ Որոշ դեպքեր վերաբերում են մի քանի անձի, հատկապես՝ եղբայրների։ Հավաքածուն հիմնականում ընդգրկում է ջիհադիստների, ինչպես նաև ահաբեկչության այլ ձևերի հետ կապվող որոշ անհատների, ինչը հնարավորություն է տալիս առաջարկվող կապը դիտարկել իսլամիստական-ջիհադիզմի սահմաններից դուրս։
Սատերլիի հավաքածուի արժեքն այն է, որ ցույց է տալիս՝ որքան հաճախ է հոր բացակայությունը հանդիպում ընտրված կենսագրություններում՝ տարբեր երկրներում և տարբեր ահաբեկչական դեպքերի պարագայում։ Այս դեպքերը պատճառական կապ չեն հաստատում, սակայն հետազոտողներին հիմք են տալիս ուսումնասիրելու՝ արդյոք հոր կորուստը կամ նրանից օտարացումը դեր է ունեցել անհատների՝ դեպի ահաբեկչություն տանող ուղիներում։ Օրինաչափությունն ի հայտ է գալիս՝ չնայած մի շարք այլ բարձրաձայնված հարձակումների դեպքում ընտանեկան նախապատմության մասին տեղեկությունների թերի լինելուն, ինչը բաց է թողնում հարցը՝ արդյոք այդ օրինաչափությունն ավելի լայն է տարածվում։
Գաղափարախոսությունը շարունակում է նշանակություն ունենալ
Արևմտյան իսլամիզմով զբաղվողների համար օգտակար հարցն այն է, թե ինչպես կարող է իսլամիստական խումբը շահագործել այդ խոցելիությունը։ Ուղենշում փնտրող անհատը հանդիպում է շարժման, որը հավակնում է կրոնական հեղինակության։ Ընդունում փնտրողին առաջարկվում է եղբայրություն։ Անձնական հիասթափությունը (որը կարող է նույնիսկ չգիտակցվել) մեկնաբանվում է կոլեկտիվ նվաստացման և պայքարի մասին պատման միջոցով։
Այս մոտեցմամբ՝ կազմակերպության գաղափարները շարունակում են առանցքային մնալ։ Դրանք նորակոչիկին տալիս են իր հանգամանքների բացատրությունը և սահմանում՝ ինչ պետք է անի դրանց հետ։ Հուզական կապվածությունը կարող է այդ հրահանգները համոզիչ դարձնել, հատկապես երբ խմբին հավատարմությունը կապվում է նոր ձեռք բերված ինքնարժևորման զգացման հետ։ Սա ահաբեկչական բռնության տանող ուղիներից մեկի առաջարկվող բացատրությունն է։ Այն չի փոխարինում այլ գործոնների՝ դոկտրինի, հավաքագրման ցանցերի և անհատական ընտրությունների՝ ուսումնասիրելու անհրաժեշտությանը։ Բայց այն այդ հետաքննություններին ևս մեկ հարց պետք է ավելացնի՝ արդյոք տղան, դեռահասը, երիտասարդը կամ տղամարդը ստացե՞լ է համապատասխան հոգեբանական զարգացումը, որը հասանելի է միայն հայրության միջոցով և որը նրան ուղենշել է՝ ինչպես լինել աշխարհում։
Ընտանեկան դինամիկան
Սատերլին ընդունում է, որ հոր բացակայությունը պետք է դիտարկել ընտանեկան դինամիկայի ավելի լայն քննարկման շրջանակում։ Տանը երկու ծնողի ներկայությունը չի երաշխավորում ջերմություն, կայունություն կամ ուղենշում (թեև հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ սա սովորաբար երեխաների համար հսկայական, ամբողջ կյանքի ընթացքում գործող առավելություն է)։ Հոդվածում քննարկվող հետազոտությունները ցույց են տալիս նաև, թե ինչու ընտանեկան ազդեցությունը չի կարող ինքնաբերաբար դիտվել որպես պաշտպանիչ։ Zych և Nasaescu-ի համակարգային վերանայումը, որն ընդգրկել է 33 ուսումնասիրություն, ընտանեկան հակամարտությունը, ծայրահեղական հարազատներին և «այլ մշակույթների հանդեպ ծնողների անվստահությունը» կապել է արմատականացման բարձր ռիսկի հետ։ Սակայն ընտանիքի հանդեպ նվիրվածությունը եղել է ավելի քիչ ռիսկի հետ կապվող գործոնների թվում։
Տարբերությունն էական է։ Վերջին դեպքերը հստակ ցույց են տվել, թե ինչպես կարող է ջիհադիստ հայրը խրախուսել ներգրավվածությունը։ Յուրաքանչյուր համապատասխան դեպք և հարաբերություն պետք է խորությամբ ուսումնասիրվի, այլ ոչ թե ենթադրվի՝ ելնելով ընտանիքի կազմից։ Հոդվածն ընդունում է, որ շատ ահաբեկիչների կյանքում հայրերը ներկա են, և որ մերժվածության զգացումը կարող է առաջանալ նույնիսկ երկու ծնողի ներկայության պայմաններում։
Սատերլիի ուսումնասիրությունը շարունակում է մնալ որոնողական։ Այն չունի համեմատական խումբ և չի կարող հաստատել, թե հոր բացակայությունը պատճառում է արմատականացում, կամ հաշվարկել դրա հետ կապված լրացուցիչ ռիսկը։ Մահը, ամուսնալուծությունը և օտարացումը նաև տարբեր փորձառություններ են, որոնց ժամանակագրությունն ու հետևանքները պահանջում են ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրություն։
Այս վերապահումները, այնուամենայնիվ, ձևավորում են արժեքավոր հետազոտական օրակարգ։ Համեմատական և երկարաժամկետ ուսումնասիրությունները կարող են պարզել՝ ընտանիքի որ փորձառություններն են նշանակություն ունենում, ինչպես են դրանք փոխազդում հավաքագրման հարաբերությունների հետ, և ինչը կարող է օգնել անհատներին դիմակայել ծայրահեղական ազդեցությանը։
Հոդվածը որպես հնարավոր պաշտպանիչ միջոցներ առաջարկում է ավելի ամուր ընտանեկան հարաբերություններ, դրական մենթորություն, հոգեսոցիալական աջակցություն և վստահելի աջակցության ցանցեր։ «Քաղաքականություն մշակողները պետք է հաշվի առնեն ընտանեկան դինամիկայի դերը հակաահաբեկչական ջանքերում,- գրում է Սատերլին,- և առաջնահերթություն տան այն նախաձեռնություններին, որոնք հասցեագրում են արմատականացման հետ կապված ընտանեկան խոցելիությունները»։ Նրա դեպքերի հավաքածուն այդ միջամտությունները չի փորձարկում։ Այդուհանդերձ, այն հիմք է տալիս դրանց հնարավոր դերը ուսումնասիրելու՝ ծայրահեղական քարոզչության և կազմակերպությունների դեմ ուղղված միջոցների կողքին։
Եթե հոդվածի եզրահանգումներն իսկապես վերարտադրելի են, ապա ահաբեկչական հավաքագրմանը արդյունավետ հակազդումը պահանջում է ամուր ու բարդ բացատրություն այն մասին, թե ինչու են հայրազուրկ կամ հայրական խնամքից զրկված տղաներն ու տղամարդիկ դիմում ջիհադիզմի։ Ներկայումս, կարծես, դրան մոտ որևէ ամբողջական բան չունենք։ Լայն ենթադրությունների կարիք չկա՝ նկատելու համար, որ եղբայրության և երկնային հոր ուղենշման խոստումը կարող է գրավիչ լինել մեկի համար, ով ունի թույլ հայրական կապ։ Իսկ նրա համար, ով իրեն անտեր ու անոմիկ է զգում, դա կարող է լինել ուղերձի առաջին մասը, որը կհասնի նրան։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)