Սիրիայի քրդերը պետք է ավելի հեռուն նայեն, քան լեզվական իրավունքները
Ավելի լայն քաղաքական օրակարգը կամրապնդի նրանց դիրքերը մշակութային և քաղաքական ճանաչման հարցում, գրում է Սիրվան Կաջջոն
ԿԱՄԻՇԼԻ, ՍԻՐԻԱ—Սիրիայում քրդական քաղաքական շարժումն այսօր կարծես կենտրոնացել է մեկ առանցքային հարցի վրա՝ քրդալեզու կրթության։ Դեմոկրատական միության կուսակցությունը (PYD) և հյուսիսարևելյան Սիրիայի կառավարող վարչակազմի կազմում ընդգրկված մյուս փոքր քրդական կուսակցությունները քրդալեզու կրթության պաշտոնական ճանաչումը դարձրել են իրենց գլխավոր քաղաքական նպատակը։
PYD-ն և այժմ արդեն լուծարված Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի (SDF) հետ կապված այլ խմբավորումներ աջակցել են ուսանողական բողոքի ակցիաներին և սատարել տարբեր նախաձեռնությունների՝ Սիրիայի ժամանակավոր իշխանությունների վրա ճնշում գործադրելու համար, որպեսզի քրդերենը ճանաչվի որպես ուսուցման լեզու կրթության բոլոր մակարդակներում։
Մեկ հարցի վրա այսչափ սուր կենտրոնացումը աչքի է ընկնում։ Մինչև վերջերս այդ քրդական խմբավորումները վերահսկում էին Սիրիայի տարածքի գրեթե մեկ երրորդը, մինչև Դամասկոսը գրավեց Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների մեծ մասը և քրդական առաջնորդներին համաձայնագիր պարտադրեց։ Այդ գործարքը քրդական ուժերին զրկեց ինքնավարության գրեթե բոլոր լծակներից՝ ի վերջո հանգեցնելով Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի և այն քաղաքացիական ինստիտուտների լուծարմանը, որոնք ավելի քան մեկ տասնամյակ ղեկավարում էին հյուսիսարևելյան Սիրիան։
Իրենց գագաթնակետին Սիրիայում քրդական քաղաքական դերակատարները ապակենտրոնացումն առաջ էին մղում՝ որպես երկրի կառավարման վաղեմի թերությունների հնարավոր լուծում։ Այդ տարիներին լեզվական իրավունքները հետին պլան էին մղվել, քանի որ քրդերենն արդեն քրդերի գլխավորած Հյուսիսային և Արևելյան Սիրիայի ինքնավար վարչակազմի կողմից ճանաչված էր որպես պաշտոնական լեզու՝ արաբերենի և ասորերենի կողքին։ Քրդերենը ուսուցման հիմնական լեզուն էր ողջ կրթական համակարգում։ Առաջին անգամ քրդերը հիմնեցին իրենց լեզվին նվիրված հաստատություններ և սկսեցին ազատորեն քրդերենով հրատարակել ու հեռարձակել։
Ապակենտրոնացման և դաշնայնացման պահանջներից դեպի քրդալեզու կրթության կոչեր անցումը քաղաքական հետընթաց անվանելը թերասացություն կլիներ։ Սակայն այն փաստը, որ քրդերի մի ամբողջ սերունդ մեծացել է՝ կրթությունը հիմնականում քրդերենով ստանալով, կարող է բացատրել, թե ինչու է քրդալեզու կրթությունը ճանաչման համար պայքարի այս փուլում դարձել քրդական կուսակցությունների կենտրոնական քաղաքական նպատակը։
Պատմականորեն, հատկապես բաասական իշխանության օրոք, քրդերին զրկում էին իրենց լեզուն սովորելու և դասավանդելու իրավունքից։ Հետևաբար լեզվական իրավունքները քրդական շարժման ներսում քաղաքական ակտիվիզմի առանցքային բաղադրիչ էին։ Սիրիական հակամարտությունը փոխեց այդ իրականությունը՝ թույլ տալով քրդերին երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ դե ֆակտո կառավարել իրենց տարածաշրջանները։ Հենց այս իրողությունն է, չնայած Ասադի վարչակարգի անկումից ի վեր Սիրիայում տեղի ունեցած փոփոխություններին, որ պետք է ձևավորի այն, թե ինչպես քրդերը հետապնդեն իրենց մշակութային և քաղաքական իրավունքները։
Սիրիայի քրդական խմբավորումները պետք է վերականգնեն և ուժեղացնեն ապակենտրոնացման իրենց պահանջները, ինչը շրջանակ կստեղծեր լեզվական իրավունքների երաշխավորման համար։ Նման ավելի լայն քաղաքական օրակարգը կամրապնդեր մշակութային և քաղաքական ճանաչման վերաբերյալ նրանց դիրքորոշումը՝ իրենց պահանջները մեկ հարցով չսահմանափակելու փոխարեն։
Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի և Դամասկոսի միջև 2026 թվականի հունվարի համաձայնագրից ի վեր, և հատկապես 2026 թվականի օգոստոսին Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի լուծարումից հետո, քրդական տարածաշրջանում կազմակերպված քաղաքական ընդդիմությունը, որը պատմականորեն եղել է Դամասկոսում իրար հաջորդած վարչակարգերի դեմ այլախոհության հանգույց, փաստացի վերացել է։
Քաղաքական դաշտի ողջ սպեկտրում գտնվող քրդական քաղաքական կուսակցություններն ու խմբավորումները, կարծես, այլևս անհրաժեշտություն չեն զգում ընդդիմանալու Սիրիայի նոր վարչակարգին, հատկապես որ Դամասկոսը սահմանափակ տարածք է թողել՝ քրդական ինքնությունը հանրային դաշտում արտահայտելու համար։ Սակայն թերևս հենց սա է այն, ինչին ձգտում է Դամասկոսը՝ քրդերին խաղաղեցնել խորհրդանշական ու սահմանափակ զիջումներով, որպեսզի կանխի այնպիսի քրդական ընդդիմադիր շարժման ի հայտ գալը, որը կարող էր ոգեշնչել այլ փոքրամասնական համայնքների, հատկապես ալավիներին և դրուզներին, որոնք երբեմն քրդերին դիտարկել են որպես Սիրիայում ժողովրդավարական փոփոխությունների հնարավոր առաջնորդներ։
Քրդական քաղաքական էլիտայի շրջանում տարածված է այն ընկալումը, թե իրենք կարող են գործընկերներ լինել Սիրիայի նոր պետության կառուցման գործում, և որ ժամանակավոր նախագահ Ահմեդ ալ-Շարաայի իշխանությանը բացահայտ ընդդիմանալը կարող է խաթարել քրդական իրավունքներն ապահովելու ջանքերը։ Սա, սակայն, քաղաքական իրականության սխալ ընթերցում է։ Ալ-Շարաան, ըստ երևույթին, քրդերին կամ այլ քաղաքական դերակատարների չի դիտարկում որպես Սիրիան կառավարելու իրական գործընկերներ։ Քրդական առաջնորդների հետ նրա համաձայնագիրը մեծապես պայմանավորված էր միջազգային ճնշմամբ։ Հենց դա է պատճառը, որ քրդական խմբավորումները պետք է շարունակեն ճնշում գործադրել Դամասկոսի վրա, հատկապես հաշվի առնելով, որ համաշխարհային խոշոր տերությունները 2026 թվականի հունվարյան բռնություններից հետո կոչ արեցին Սիրիայի կառավարությանը չմեկուսացնել քրդական խմբավորումներին։
Սիրիայի քրդերը կորցրել են իրենց ռազմական հզորությունն ու դե ֆակտո ինքնավար իշխանությունը, սակայն պահպանել են քաղաքական սուբյեկտայնությունն ու կազմակերպչական կարողությունը, որոնք նրանց դնում են եզակի դիրքում՝ Սիրիայում ժողովրդավարական փոփոխությունների ձայնը պահպանելու համար։ Թեև ներկա հանգամանքներում ժողովրդավարական անցման հեռանկարները թույլ են, քրդական շարժման համար ավելի նպատակահարմար կլիներ խաղադրույք անել Սիրիայի ավելի լայն ժողովրդավարական ապագայի վրա, քան բավարարվել Դամասկոսի սահմանափակ զիջումներով։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)