Ո՞վ է կառավարում Հյուսիսային Իրաքը

Իրաքը կանգնած է իր երկու հարևանների անվտանգային պահանջները կառավարելու մարտահրավերի առջև՝ միաժամանակ պահպանելով վերահսկողությունը պետական այն որոշումների նկատմամբ, որոնք ձևավորում են երկրի տարածքային ամբողջականությունն ու քաղաքական անկախությունը։ Թեհրանի պահանջը՝ Իրաքի Քուրդիստանի տարածաշրջանից հեռացնել իրանական քրդական ընդդիմադիր խմբավորումները, և Անկարայի հայտարարությունը Հյուսիսային Իրաքում ռազմական ներկայությունը շարունակելու մասին հարց են առաջ բերում՝ ո՞վ է որոշում անվտանգության կարգը Հյուսիսային Իրաքում։ Բաղդադը հայտնվել է այդ նպատակների արանքում՝ սահմանափակված լինելով ոչ միայն արտաքին ճնշմամբ, այլև դաշնային Իրաքի և Իրաքյան Քուրդիստանի տարածաշրջանի ողջ տարածքում միասնական անվտանգային քաղաքականություն պարտադրելու իր սահմանափակ կարողությամբ։

Հարցն այլևս այն չէ, թե արդյոք Բաղդադը կարող է անվտանգային համաձայնագրերի հասնել, այլ այն, թե արդյոք կարող է դրանք կիրառել՝ միաժամանակ պահպանելով վերահսկողությունը ազգային անվտանգության վերաբերյալ որոշումների նկատմամբ։

Իրաքի ազգային անվտանգության խորհրդական Քասիմ ալ-Աբուդիի (Qasim Al-Aboudi) նախագահությամբ և Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ կայացած իրաքա-իրանական համատեղ անվտանգային հանձնաժողովի նիստից հետո Իրաքում Իրանի դեսպանը հայտարարեց, որ երկու երկրները համաձայնել են իրանական քրդական ընդդիմադիր խմբավորումները հեռացնել Իրաքի Քուրդիստանի տարածաշրջանից կամ հանձնել Իրանին։ Իրաքի պաշտոնական հաղորդագրությունը, սակայն, ներկայացնում էր 2023 թվականի երկկողմ անվտանգային համաձայնագրի իրականացման և չլուծված հարցերի կարգավորման շուրջ քննարկումները՝ առանց արտաքսման կամ հանձնման հիշատակման։

Հակասական պնդումները վտանգի տակ են դնում Բաղդադի վստահելիությունը։ Ընդդիմադիր խմբավորումների հեռացումը կամ արտահանձնումը պետական ինքնիշխանության դրսևորում է, որը ազդում է Իրաքի ներքին ուժերի հավասարակշռության և ինքնավար քրդական տարածքների հետ նրա հարաբերությունների վրա։ Եթե Բաղդադն ընդունել է նման քայլեր, ապա նա ոչ թե պարզապես Թեհրանի հետ համակարգում է ընդհանուր անվտանգային սպառնալիքի հարցը, այլ զիջում է հայեցողությունն առ այն, թե ինչպես է Իրաքն օգտագործում իր տարածքը և որ խմբավորումներն են պաշտպանություն ստանում երկրի սահմաններում։ Իրանի դեսպանի հայտարարության և իրաքյան մասնակիցների լռության միջև տարաձայնությունն ընդգծում է անհապաղ մարտահրավերը՝ արդյոք Իրաքի կառավարությունը կարող է հրապարակել այն, ինչի շուրջ համաձայնության է եկել, սահմանել առաջարկվող տեղափոխության իրավական կարգավիճակը և ցույց տալ, որ իր քաղաքականությունը պարզապես արտաքին ռազմական ճնշման արձագանք չէ։

Այն հանգամանքը, որ այս պայմանավորվածությունները պահանջել են Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության մասնակցությունը, վկայում է, որ Էրբիլը գիտակցել է չկատարելու քաղաքական գինը, սակայն դա նաև բացահայտում է նման համաձայնագրերն ինքնուրույն կիրառելու Բաղդադի ինստիտուցիոնալ կարողության փխրունությունը։ Առաջիկա ամիսներին գլխավոր հարցը կլինի այն, թե արդյոք Բաղդադը կկարողանա իր դիվանագիտական պարտավորությունները վերածել տեղում փոփոխությունների՝ առանց բախում հրահրելու այն քաղաքական և զինված ցանցերի հետ, որոնցից կախված են նրա կառավարման մեխանիզմները։ Ներկայիս միտումները հուշում են ավելի շուտ ընտրողական կիրառման, շարունակվող սակարկությունների և թիրախային ճնշման, քան համապարփակ հանգուցալուծման մասին։

Իրանական քրդական ընդդիմության հարցը կմնա լարվածության հիմնական օջախ։ Թեհրանը ցուցադրել է Իրաքի ներսում ընդդիմության դիրքերի դեմ ուժ կիրառելու պատրաստակամություն՝ Բաղդադին և Էրբիլին կանգնեցնելով սահմանային անվտանգության, կայունության և փախստականների ու բնակիչների իրավական պաշտպանության փոխադարձաբար հակասող պահանջների առաջ։ Եթե տեղափոխման պայմանավորվածությունները բանակցվեն առանց կիրառելի երաշխիքների, այդ խմբավորումները կարող են շարունակել ենթարկվել իրանական հարվածների նույնիսկ իրենց գործունեության սահմանափակումներն ընդունելուց հետո։ Եվ հակառակը՝ եթե նրանք մերժեն տեղափոխությունը և պահպանեն զինված դիրքերը սահմանի մոտ, Իրանը կպահպանի հետագա միջամտության համար հիմնավորումը։

Քուրդիստանի տարածաշրջանը, և մասնավորապես Էրբիլը, խոցելի է։ Այն սերտ կապեր է պահպանում Վաշինգտոնի հետ՝ միաժամանակ հյուրընկալելով քրդական ընդդիմադիր խմբավորումներ, որոնք և՛ Թեհրանը, և՛ Անկարան համարում են անվտանգային սպառնալիք։ Քուրդիստանի խոցելիությունը խորանում է ներքին մասնատվածությամբ։ Չնայած մրցակից իրաքյան քրդական ուժերի՝ վերջերս հայտարարված ձևական միավորմանը, Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը և Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը դեռևս պահպանում են առանձին քաղաքական ցանցեր և անվտանգային կառույցներ՝ սահմանափակելով քրդերի՝ որպես միասնական դերակատարի հանդես գալու կարողությունը։ Դա տարածաշրջանը բաժանված է թողնում ընդհանուր դիրքորոշում պահանջող որոշումների հարցում։ Արտաքին դերակատարներն օգտագործում են այս քաղաքական բաժանումները՝ Էրբիլի և Սուլեյմանիայի հետ տարբեր հարաբերություններ ձևավորելու համար։ Հետևաբար, Էրբիլը ստիպված է բանակցել թուլության դիրքերից՝ փորձելով հավասարակշռել Բաղդադի հետ իր հարաբերությունները, պաշտպանել ընդդիմադիր խմբավորումները և խուսափել իր տարածքը Իրանի ու նրա հակառակորդների միջև մարտադաշտի վերածելուց։

Ի վերջո, իրական փորձությունն այն չէ, թե արդյոք Իրաքը կարող է անվտանգային պայմանավորվածություններ ստորագրել Իրանի հետ կամ հանդուրժել թուրքական ռազմական գործողությունները, այլ այն, թե արդյոք կարող է այդ դիվանագիտական պարտավորությունները սեփական ինստիտուտների միջոցով վերածել կիրառելի քաղաքականության, և արդյոք այդ ինստիտուտները կարող են գործել քաղաքական մասնատվածությունից ու արտաքին հարկադրանքից անկախ։ Ներկայիս տվյալները ցույց են տալիս, որ չեն կարող. Իրաքի ազգային անվտանգության խորհրդականը նախագահում է հանդիպումները, սակայն դրանց արդյունքները ձևավորում են Իրանն ու Թուրքիան։

Քանի դեռ Բաղդադը չի կառուցել իրական պետական կարողություն իր սահմանամերձ գոտիներում և ցույց չի տվել անվտանգային որոշումներն առանց արտաքին թելադրանքի իրականացնելու ունակությունը, այն խոցելի է մնում հարևանների ռազմավարական հավակնությունների առաջ։ Հենց դա էլ կորոշի՝ արդյոք դուրսբերումից հետո անվտանգային համագործակցությունն ու ամերիկյան ներդրումները կդիմանան, թե տարածաշրջանային մրցակիցները կձևավորեն այն ռազմավարական միջավայրը, որից կախված են ԱՄՆ շահերը։ Թեհրանի հետ Իրաքի վերջին համաձայնագրերը կարող են ժամանակավորապես բավարարել իրանական անվտանգային պահանջները, բայց դրանք չեն ամրապնդում իրաքյան պետությունը՝ այն միակ հիմքը, որի վրա կարող է հենվել իրական ինքնիշխանությունը։