Թուրքիայի հաջողությունները Լիբիայում բացահայտում են հունա-եգիպտական համագործակցության սահմանները

Հունաստանն ու Եգիպտոսը հետևողականորեն խորացրել են կապերը Արևելյան Միջերկրականում՝ հիմնականում հիմնվելով սահմանազատված ծովային սահմանների և համատեղ անվտանգության վրա։ Բացառիկ տնտեսական գոտիների վերաբերյալ նրանց 2020 թվականի համաձայնագիրը մարտահրավեր նետեց Թուրքիայի՝ Լիբիայի հետ պայմանավորվածությանը և ավելի մերձեցրեց Աթենքին ու Կահիրեին։ Սակայն այն բանից հետո, երբ Թուրքիան խորացրել է իր դերը Լիբիայում, այդ թվում՝ շփումներ հաստատելով արևելյան իշխանությունների հետ, հունա-եգիպտական համագործակցության սահմաններն ակնհայտ են դարձել։

Եգիպտոսի՝ Անկարայի հետ ջերմացող կապերը ցույց են տալիս, որ ծովային հարցերում ձեռք բերված համաձայնությունը միշտ չէ, որ նշանակում է, թե երկու երկրները լայն առումով էլ ընդհանուր մոտեցում ունեն Թուրքիայի տարածաշրջանային հավակնությունների վերաբերյալ։

Վերջին զարգացումները ցույց են տալիս այս տեղաշարժը։ 2026 թվականի հոկտեմբերի 15-ին հույն և եգիպտացի պաշտոնյաները հանդիպել են Աթենքում՝ քննարկելու Լիբիայի ապագան, անվտանգությունն ու ծովային վեճերը։ Հինգ օր անց Լիբիայի՝ Բենղազիում տեղակայված Ներկայացուցիչների պալատը, որը ավելի վաղ մերժել էր գործարքը, հաստատեց այն ծովային հուշագիրը, որը Թուրքիան 2019 թվականին ստորագրել էր Տրիպոլիի հետ։ Սա շրջադարձային պահ է․ Թուրքիան այժմ կարող է կապեր կառուցել Լիբիայի երկու կողմերի հետ էլ՝ ավելի դժվարացնելով Հունաստանի և Եգիպտոսի համար թուրքական ազդեցությանը հակազդելու նպատակով իրենց հին հարաբերություններից օգտվելը։

Աթենքն ու Կահիրեն սահմանափակված չեն միայն դիվանագիտական բողոքներով։ Հունաստանը պնդում է, որ թուրք-լիբիական հուշագիրն անտեսում է Կրետեի և այլ հունական կղզիների ծովային իրավունքները, իսկ Եգիպտոսը պնդում է, որ այն խախտում է իր բացառիկ տնտեսական գոտին և մայրցամաքային շելֆը։ Հոկտեմբերի 22-ին նրանց արտգործնախարարները պայմանավորվեցին շարունակել քննարկել 2020 թվականի ծովային սահմանազատման համաձայնագրի՝ դեպի արևելք ընդլայնումը, ինչը շարունակվող գործընկերության և համակարգման վկայություն է։ Սակայն ցանկացած ընդլայնման ծավալը մնում է անորոշ, հատկապես Կաստելորիզոյի մերձակայքում, որտեղ ծովային պահանջներն առանձնապես զգայուն են։

Եգիպտոսը նաև պատրաստում է հուշագրի դեմ իրավական հայց, նույնիսկ երբ շարունակում է բարելավել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ։ Հոկտեմբերի 23-ին Եգիպտոսի արտգործնախարար Բադր Աբդելաթին Ստամբուլում հանդիպեց Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանի հետ և վերահաստատեց Եգիպտոսի ընդդիմությունը համաձայնագրին։ Հանդիպումը բաց պահեց հաղորդակցության ուղիները․ Ֆիդանն արձանագրեց Եգիպտոսի մտահոգությունները և սատարեց հետագա բանակցությունները։ Կահիրեն շարունակում է հակազդել Անկարայի ծովային պահանջներին՝ միաժամանակ աշխատելով երկկողմ կապերի բարելավման ուղղությամբ։

Եգիպտոսի մոտեցումը ձևավորվում է գործնական մտահոգություններով։ Լիբիայում անկայունությունը՝ Եգիպտոսի սահմանին, ազդում է նրա անվտանգության վրա։ Կահիրեի հարաբերությունները Լիբիայի արևելյան առաջնորդների հետ կարևոր են, սակայն ֆելդմարշալ Խալիդ Հաֆթարի աջակցությունը հուշագրին բարդացրել է Եգիպտոսի դիրքորոշումը։ Իր շահերը պաշտպանելու համար Եգիպտոսը հաճախ գործում է պրագմատիկ՝ նույնիսկ Թուրքիայի նման մրցակիցների հետ։ Լիբիայում թուրքական ներգրավվածության աճին զուգահեռ Կահիրեն տեսնում է Անկարայի հետ ներգրավվածությունը պահպանելու օգուտը՝ փոխանակ թույլ տալու, որ մեկ վեճը ստվերի ավելի լայն հարաբերությունները։

Հունաստանը բախվում է այլ առաջնահերթությունների։ Հուշագիրը սպառնում է Աթենքի պահանջներին Կրետեից հարավ, ուստի դրա ընդունումը կանխելը գերակա դիվանագիտական խնդիր է։ Մինչ Եգիպտոսին հուզում են Լիբիայի կայունությունն ու սահմանների անվտանգությունը, նա կենտրոնանում է ազդեցությունը պահպանելու վրա։ Հունաստանը, փոխարենը, բախվում է իր ինքնիշխանությանը հասցեագրված ուղիղ մարտահրավերների և պետք է դիվերսիֆիկացնի իր դիվանագիտական ջանքերը՝ կապեր կառուցելով Լիբիայի բոլոր խմբակցությունների հետ։ Քանի որ Թուրքիան ամրապնդում է իր հենակետը, Աթենքն ու Կահիրեն պետք է հարմարվեն՝ հնարավորության դեպքում գործելով համատեղ, բայց միաժամանակ իրականացնելով նաև ինքնուրույն շփումներ։ Նրանց գործընկերությունը կայուն է, սակայն երկարաժամկետ հաջողությունը կախված է ճկունությունից, երկխոսությունից և հակադիր շահերի պայմաններում կողմնորոշվելու կարողությունից։

Այս տարբերությունները չեն խաթարում երկկողմ համագործակցությունը, սակայն սահմանում են դրա շրջանակները։ Աթենքը պետք է կենտրոնանա գործնական համընկնումների վրա, ինչպիսին է ծովային համաձայնագրի թարմացումը, որպեսզի համակարգումը մնա ամուր։ Միաժամանակ Հունաստանը պետք է զարգացնի իր հարաբերությունները Լիբիայի մրցակից իշխանությունների հետ։ Արևելյան Լիբիայում Թուրքիայի ավելի խոր ներգրավվածությունը հիշեցնում է, որ ավելի լայն և ճկուն մոտեցումն անհրաժեշտ է։

Միացյալ Նահանգները նույնպես ուշադիր հետևում է։ Սկզբում բանակցությունների կոչ անելուց հետո ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հոկտեմբերի 25-ին հուշագրի վավերացումն անվանեց «սադրիչ»։ Այն կոչ արեց Հունաստանին և Թուրքիային՝ երկուսն էլ ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցներ, տարաձայնությունները կարգավորել երկխոսության միջոցով։

Վաշինգտոնի արձագանքը ցույց է տալիս, որ նա ցանկանում է խուսափել դաշնակիցների միջև լարվածությունից։ Սակայն այս վեճը միայն Հունաստանի և Թուրքիայի մասին չէ․ Եգիպտոսն ու Լիբիան նույնպես շահեր ունեն։ Ծովային սահմանների շուրջ անորոշությունը կարող է դանդաղեցնել էներգետիկ հետախուզումն ու ներդրումները։ ԱՄՆ-ն ցանկանում է բանակցային լուծումներ, սակայն չպետք է անտեսի համաձայնագրից տուժող այլ երկրների իրավունքները։

Հունաստանի համար ամերիկյան դիվանագիտությունն օգնում է, բայց չի կարող փոխարինել ավելի լայն տարածաշրջանային ծրագրին։ Վաշինգտոնը նաև պետք է գիտակցի, որ Լիբիայում Թուրքիայի աճող դերը ազդում է ոչ միայն Հունաստանի, այլև մի շարք ամերիկյան գործընկերների, ինչպես նաև տարածաշրջանում կայունության հանդեպ ԱՄՆ-ի սեփական շահի վրա։

Վերջին փոփոխությունները ճգնաժամի նշան չեն հունա-եգիպտական կապերում, քանի որ երկու կառավարություններն էլ շարունակում են ընդդիմանալ թուրք-լիբիական հուշագրին և համագործակցության նոր ուղիներ են փնտրում։ Հունաստանն ու Եգիպտոսը կարող են մնալ գործընկերներ, նույնիսկ եթե տարբեր կերպ են մոտենում Թուրքիային։ Սակայն այն, թե ինչպես կկառավարեն այդ տարբերությունները, կորոշի, թե ինչի կհասնեն նրանք միասին տարածաշրջանում։