Սինջարի 2026 թվականի համաձայնագիրը զինաթափելո՞ւ է զինյալ խմբավորումներին, թե՞ օրինականացնելու
Բաղդադը չպետք է պարզապես զինյալ խմբավորումների անդամներին տեղափոխի դաշնային աշխատավարձացուցակներ՝ առանց քանդելու նրանց ազդեցության ցանցը։
Ալի Ալմրայաթին «Իրաքի ազատություն» գործողության ընթացքում ԱՄՆ զինված ուժերի մարտական թարգմանիչ է եղել։ Հետագայում նա որպես Իրաքի խորհրդարանի անվտանգության հարցերով ավագ խորհրդական մասնակցել է 2016 թվականին ամերիկացի պատանդների ազատմանը և «Իսլամական պետություն» (ԻՊ)-ի դեմ պայքարին, ինչպես նաև ԱՄՆ պետական գերատեսչությունների համար հանդես է եկել որպես հակաահաբեկչական հետախուզական աղբյուր։ Նա դիվանագիտական ծառայություն է իրականացրել Իրաքում և Թուրքիայում՝ կենտրոնանալով միջազգային անվտանգության, ծայրահեղականության, հիբրիդային պատերազմի և աշխարհաքաղաքական հարցերի վրա։
Սինջարի 2026 թվականի համաձայնագիրը վտանգում է կրկնել 2020 թվականի նախորդի ձախողումը, որը չկարողացավ զինված խմբավորումները ինտեգրել պետությանը։ Համաձայնագիրը, որը նախատեսում է Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումների 4 165 մարտիկների ինտեգրումը Իրաքի դաշնային անվտանգության կառույցներին և Քուրդիստանի աշխատավորական կուսակցության (PKK) կադրերի տեղափոխումը Քանդիլի լեռներ, չի լուծում այն հարցը, թե ով է վերահսկում Սինջարը։ Փոխարենը այն ձևականացնում է փոխզիջում պետական կառույցների և ոչ պետական զինված ցանցերի միջև՝ հնարավորորեն պահպանելով այն կառուցվածքները, որոնք Բաղդադը պնդում է, թե ենթարկեցնում է։
2007 թվականին եզդիական համայնքը պաշտպանելու նպատակով հիմնադրված Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումները սերտ կապեր հաստատեցին PKK-ի հետ և դարձան թուրքական հակազդեցության թիրախ։ Խմբավորման դիրքորոշումը փոխվեց այն բանից հետո, երբ «Իսլամական պետության» (ԻՊ) 2014 թվականի ներխուժման ժամանակ փեշմերգան դուրս եկավ։ 2015 թվականին Սինջարը ԻՊ-ից ազատագրելուն աջակցելուց հետո Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումները դարձան նշանակալի տեղական զինված ուժ։ Հետագայում Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումները պահպանեցին իրենց ռազմականացված ներկայությունը՝ չնայած 2017 թվականին իրաքյան դաշնային ուժերի ներկայության վերականգնմանը, ինչն էլ 2022 թվականին ավարտվեց իրաքյան բանակի հետ բախումներով։
Ի տարբերություն Բաղդադի և Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության միջև 2020 թվականի Սինջարի համաձայնագրի, որի դեպքում եզդիներին ներկայացնում էին Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության պատգամավորները, իսկ Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումները դուրս էին մնացել, 2026 թվականի համաձայնագիրը ներառում է Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումներին և Եզդիական գործի դաշինքի (Yazidi Cause Alliance) ներկայացուցիչներին՝ դուրս թողնելով Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարությանը և Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությանը։ Էրբիլն այն համարում է Իրաքի սահմանադրական շրջանակի 140-րդ հոդվածի խախտում, որը Սինջարը սահմանում է որպես վիճելի տարածք՝ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությանը հակադրելով Բաղդադին։
Սինջարի համար արդեն երրորդ քաղաքապետ նշանակելով իշխանություն իրականացնելու Բաղդադի փորձը հանգեցրեց վարչական կաթվածահարության, երբ Նինվեի նահանգապետը՝ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության ճնշման ազդեցությամբ, հրաժարվեց հաստատել նշանակումը։ Արդյունքում Սինջարն այժմ հայտնվել է քաղաքապետի երեք մրցակցող հավակնությունների թակարդում, ինչը ցույց է տալիս, որ Բաղդադից եկող գործադիր հրամանագրերը չեն կարող շրջանցել տարածաշրջանային վետոները։ Միաժամանակ առաջացած կաթվածահարությունը ձևավորում է իշխանական վակուում, որը ոչ պետական ցանցերին թույլ է տալիս պահպանել իրենց լծակները անվտանգության և տեղական կառավարման ոլորտում։
Սինջարի 2020 թվականի համաձայնագրի ձախողումը պարզապես Բաղդադի և Էրբիլի միջև տարաձայնություն չէր․ այն արտացոլում էր մրցակցող զինված կազմակերպությունների, քաղաքական շահերի և տնտեսական պայմանավորվածությունների այնպիսի համընկնում, որը Իրաքի կառավարությունը չկարողացավ քանդել։
Տարիներ շարունակ Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումների սահմանային անցակետերի և թունելների ցանցը ծառայել է որպես լոգիստիկ ուղի Իրանի զինյալ խմբավորումների համար, որոնք զենք էին տեղափոխում Սիրիա և այնտեղից՝ Լիբանան։ Տարածաշրջանային տեղաշարժերը, մասնավորապես Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի (SDF) լուծարումը Ասադի վարչակարգի փլուզումից հետո, փոխեցին ռազմավարական պատկերը՝ սահմանափակելով Իրանի սիրիական միջանցքը, սակայն տեղում գործող մաքսանենգային ցանցերը մնացել են անձեռնմխելի։ 2026 թվականի գործարքը ձեռք չի տալիս այս ապօրինի եկամտի աղբյուրներին՝ առանց Բաղդադին վերահսկողություն փոխանցելու որևէ դրույթի։
Այս բացթողումն արտացոլում է Բաղդադի անուղղակի խոստովանությունը, որ Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումներից իրենց տնտեսական շահերից հրաժարվել պահանջելը կարող էր տապալել բանակցությունները։ Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումների անձնակազմը տեղական ոստիկանության, բանակի և Ժողովրդական մոբիլիզացիայի ուժերի ստորաբաժանումներում ներառելով՝ Բաղդադը պարզապես զինյալ խմբավորումների անդամներին տեղափոխում է դաշնային աշխատավարձացուցակներ՝ առանց քանդելու այն առևտրային ցանցերը, որոնք սնուցում են նրանց ազդեցությունը։ Արդյունքն անպայման զինաթափում չէ, այլ նրանց առկա ինքնավարության սուբսիդավորում պետական աշխատավարձերի միջոցով, ինչը մարտիկներին թույլ է տալիս պահպանել զուգահեռ հրամանատարական կառույցներ և հարաբերություններ արտաքին հովանավորների հետ, ինչպես նաև դիմակայել դաշնային իշխանությանը, երբ քաղաքական հանգամանքները փոխվեն։
Եթե վարչապետի խորհրդական Ալա Թալաբանիի հայտարարությունը ճշգրիտ է, որ ԱՄՆ-ի բանագնացը պարտադրել է Սինջարի համաձայնագիրը, ապա նման պարտավորությունները կփլուզվեն ԱՄՆ-ի ռազմավարական առաջնահերթությունների փոփոխության հետ։ Վաշինգտոնի համար 2026 թվականի Սինջարի համաձայնագիրը զինյալ խմբավորումների ինտեգրման օրինակելի մոդել դիտարկելը սխալ է մեկնաբանում իրաքյան պետական իշխանության մեխանիկան։ Այն ինտեգրումը, որը չի հաստատում օպերատիվ հրամանատարություն, չի քանդում ապօրինի ֆինանսական ցանցերը և չի ապահովում ազգային համաձայնություն, չի ընդլայնում պետության կարողությունը։ Ընդհակառակը, այն ոչ պետական դերակատարներին տալիս է իրավական ծածկույթ և դաշնային եկամուտներ՝ միաժամանակ ռազմավարական միջանցքները բաց թողնելով շահագործման համար։ Թեև սա չի հաստատում ինտեգրված ուժերի նկատմամբ իրանական օպերատիվ հրամանատարություն, այն հարց է առաջացնում՝ արդյո՞ք Բաղդադը կվերահսկի այն ուժերի հավատարմությունը, ռեսուրսներն ու օպերատիվ որոշումները, որոնք ինքը ձևականորեն ներառել է իր անվտանգության կառույցների մեջ։
2026 թվականի համաձայնագրի իրական չափանիշը կախված է նրանից, թե արդյոք Բաղդադը կկարողանա հրապարակել Սինջարի դիմադրության ստորաբաժանումների ինտեգրման իրավական պայմանները, հաստատել ուղղակի հրամանատարություն և վերահսկողություն՝ օպերատիվ հաշվետվողականությամբ, և կանխել, որ արտաքին դերակատարները, այդ թվում՝ Իրանին համակիր զինյալ խմբավորումները, թուրքական ուժերը և PKK-ի մնացորդները, շահագործեն տեղական ենթակառուցվածքը։ Առանց նման կիրարկման՝ համաձայնագիրը պարզապես օրինականացնում է զինվորապետությունը պետական համազգեստով։ Զինված դերակատարները ձևական ինտեգրումը կօգտագործեն իրենց ոչ ձևական ինքնավարությունը ծածկելու համար, իրանական վստահված ուժերը կխորացնեն հարաբերությունները պետականորեն թույլատրված ստորաբաժանումների ներսում, իսկ Սինջարի ռազմավարական միջանցքների շուրջ մրցակցությունը կշարունակվի՝ համապատասխանության քողի տակ։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)