Իրանում ռեժիմի փոփոխությունը կարող է պառակտել Իրաքը

2026 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն հայտարարեց, որ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ քննարկել է Իրանի ռեժիմը հեռացնելու հարցը։ Ի՞նչ կարող է տեղի ունենալ, եթե Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը փլուզվի։ Անշուշտ, Թեհրանում ռեժիմի իրական փոփոխությունը կարող է Իրաքում ճգնաժամ հրահրել, եթե զինյալ խմբավորումները, հոգևորական Մուքթադա ալ-Սադրը և շիա սրբավայր քաղաք Նաջաֆի կրոնական հաստատությունը միավորվեն՝ պահպանելու կառավարության նկատմամբ շիաների վերահսկողությունը կամ աջակցելու հարավում անջատողական կազմավորմանը։

Կան նախազգուշացնող ազդանշաններ։ 2025 թվականի մարտի 4-ին «Քաթաիբ Հեզբոլլահի» հետ կապված «Հուքուք» բլոկի Հուսեյն Մունիսն առաջարկեց անկախություն շիա մեծամասնություն ունեցող ինը նահանգների համար, եթե շիաները կորցնեն իշխանությունը Բաղդադում։ Ինչպես նշել է նախկին վարչապետ Նուրի ալ-Մալիքին, այդպիսի բաժանումը նավթային հարստությունը շիաների ձեռքում կթողներ։ Նրանց հայտարարությունները վերակենդանացրին հարավային շիական տարածաշրջանի մասին 2005 թվականի առաջարկը՝ թեև սահմանադրական ֆեդերալիզմի, այլ ոչ թե անջատման ճանապարհով։

2003 թվականի ԱՄՆ ներխուժումից հետո ամրագրված պայմանավորվածությունների համաձայն՝ շիաներն զբաղեցնում են վարչապետի պաշտոնը, սուննի արաբը՝ խորհրդարանի նախագահի, իսկ քրդերը՝ նախագահի պաշտոնը, թեև սահմանադրությունը նման բաշխում չի պարտադրում։ 2006 թվականին Իրաքի ուսումնասիրության խումբը հաղորդել է, որ մեծ այաթոլլահ Ալի ալ-Սիստանին խրախուսել է շիական քաղաքական միասնությունը Իրաքի ներսում։

2014 թվականին «Իսլամական պետության» (ԻՊ) կողմից հյուսիս-արևմտյան Իրաքի մեծ մասի գրավումը Սիստանիին դրդեց ֆեթվա հրապարակել՝ շիաներին մոբիլիզացնելու համար, Սադրին՝ ստեղծել «Խաղաղության բրիգադները», իսկ Իրանի աջակցությամբ խմբավորումներին՝ միջամտել։ Նրանց շարժառիթները տարբեր էին, սակայն նրանք համատեղ դիմակայեցին Բաղդադին և շիական սրբավայր քաղաքներին սպառնացող վտանգին։

2019 թվականի բողոքի շարժումը այլ բնույթի մարտահրավեր առաջացրեց։ Հոգևորական հաստատությունը վարչապետ Ադիլ Աբդուլ Մահդիին մղեց հրաժարականի՝ այն բանից հետո, երբ Սիստանիի ներկայացուցիչը զգուշացրեց, որ քաղաքական գերակայությունը կարող է անցնել այլ համայնքների։ Սադրի հետ կապված «Կապույտ գլխարկները» հարձակվեցին ցուցարարների վրա. ՄԱԿ-ի հաղորդումների համաձայն՝ ականատեսները 2020 թվականի փետրվարին Նաջաֆում յոթ մարդու մահը վերագրել են Սադրի հետ կապված զինված անձանց։ Զինյալ խմբավորումները նույնպես կիրառել են մահացու ուժ։ «Բադր» կորպուսի առաջնորդ Հադի ալ-Ամիրին գովաբանեց խմբավորումներին՝ իր կոչած «հոկտեմբերյան խռովությանը» դիմակայելու և քաղաքական կարգը պահպանելու համար՝ առանց սպանությունները խոստովանելու։ Կառավարությունն ընկավ, սակայն վարչապետի պաշտոնի նկատմամբ շիական վերահսկողությունը պահպանվեց։

Իսլամական Հանրապետությունն օգնեց պահպանել այս կարգը՝ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) աջակցությամբ՝ քաղաքական խմբավորումներին և առևտրային ցանցերին։ Թեհրանում ռեժիմի փլուզումը չի վերացնի Իրաքում ձևավորված ուժային կառուցվածքները. Նաջաֆը կպահպանի իր կրոնական ազդեցությունը, Սադրը դեռ կհրամայի իր հետևորդներին, իսկ Իրանի աջակցությամբ զինյալ խմբավորումները դեռ կունենան զենք, հարյուր միլիոնավոր դոլարներ և ինստիտուցիոնալ լծակներ։ Վարչապետի պաշտոնը կորցնելու վախը կարող է խրախուսել մրցակիցների համագործակցությունը։

Այլընտրանքը կարող է լինել նահանջը դեպի հարավային տարածաշրջան, որն ունի նավթահանքեր, նավահանգիստներ, սահմանային անցակետեր և սրբավայր քաղաքներ Նաջաֆն ու Քերբելան։ Այս ամենից ստացվող եկամուտների վերահսկողությունը կարող է ապահովել զինյալ խմբավորումների ինքնավարությունը՝ առանց Թեհրանի։

Իրանի ռեժիմի փլուզումը կարող է նաև դրդել Չինաստանին աջակցել հարավային Իրաքում զինյալ խմբավորումների գերակայությամբ կազմավորմանը՝ իր շահերը պաշտպանելու համար, հատկապես եթե Պեկինին փոխարինող պետք լինի Իրանի հետ իր գործընկերությանը։ Չինաստանի շահերը իրաքյան նավթահանքերում կարող են տնտեսական խթան դառնալ՝ ապահովելու ազդեցության այլընտրանքային աղբյուր և նավթի անխափան մատակարարումը։ Չինական աջակցությունը կարող է ապահովել տնտեսական ու քաղաքական հենարան, ամրապնդել հարավային տարածաշրջանի գոյատևման կարողությունը և Իրաքի հնարավոր բաժանումը վերածել Վաշինգտոնի և Պեկինի միջև մրցակցության ասպարեզի։

Պարսից ծոցի արաբական միապետությունների համար զինված հարավային անկլավը կարող է նմանվել հութիների մարտահրավերին՝ Պարսից ծոցի հյուսիսային ափին։

Այս հավանականությունը բացահայտում է ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Թոմ Բարաքի և պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի որդեգրած մոտեցման ռազմավարական կույր կետը։ Վաշինգտոնը համաձայնեց երկարաձգել զինյալ խմբավորումների զենքը պետական վերահսկողության տակ բերելու վերջնաժամկետը մինչև 2027 թվականի հունիսի 30-ը՝ նախապատվությունը տալով բանակցություններին և աստիճանական ինտեգրմանը։ Սակայն այս փոխըմբռնումը հստակ պատասխան չի տալիս այն խմբավորումներին, որոնք մերժում են Պետդեպարտամենտի շրջանակը և դրա փոխարեն իրանական փլուզումից հետո հետապնդում են հարավային ինքնավարություն։

Այս կազմակերպություններն իրենց զենքը համարում են քաղաքական և ռազմական գոյատևման երաշխիք։ Հոկտեմբերի 21-ին «Հարաքաթ ալ-Նուջաբան» մերժեց զինաթափումը և քաղաքական գործընթացին մասնակցությունը։ Ավելի վաղ հնչեցված անջատողական հայտարարությունները հուշում են, որ որոշ խմբավորումներ դիտարկում են տարածքային այլընտրանքներ, եթե Բաղդադում ուժերի հավասարակշռությունը փոխվի։

Երկարաձգումը նաև խմբավորումներին ժամանակ է տալիս համախմբելու ֆինանսական ցանցերը, ամրապնդելու քաղաքական դիրքերը և վերադասավորվելու։ Զինյալ խմբավորումների հետ կապված անձինք զբաղեցնում են կառավարության բարձր պաշտոններ, մինչդեռ նրանց կազմակերպությունները պահպանում են անկախ զինված կարողություններ։ Վաշինգտոնը ռիսկի է դիմում՝ լեգիտիմություն հաղորդելով՝ նախքան իրական զինաթափում ապահովելը։

Հետևաբար, Իրաքի վարչապետ Ալի ալ-Զաիդին բախվում է ոչ միայն զինաթափման խնդիրների։ Մարտիկների ինտեգրումը պետական կառույցներին չի վերացնում հրամանատարության առանձին շղթաները, ֆինանսավորումը կամ հավատարմությունները։ Տարածքային մասնատումը կանխելը պահանջում է նավթային ենթակառուցվածքներն ու նահանգային ինստիտուտները պաշտպանել զինված զավթումից։

Իրանի ռեժիմի փլուզումը կարող է Իրաքին հնարավորություն տալ՝ թուլացնելու զինյալ խմբավորումների իշխանությունը և դուրս գալու 2003 թվականից ժառանգած աղանդավորական պայմանավորվածություններից։ Սակայն հապաղումը կարող է խրախուսել զինյալ խմբավորումները հաղթահարել մրցակցությունները և վերակենդանացնել հարավային տարածաշրջանի ծրագիրը՝ պաշտպանելու իրենց զենքն ու քաղաքական գերակայությունը։ Հիմնական մրցակցությունն արագ կդառնա այն, թե արդյոք Իրաքը կկարողանա հաստատել պետական իշխանություն՝ նախքան իրանական ճգնաժամը զինաթափումը կվերածի երկրի սահմանների շուրջ պայքարի։