Միդլ Իսթ Ֆորումի նոր զեկույց. ռմբակոծությունները թուլացրել են Իրանի ռեժիմը, սակայն այն կարող է փոխարինվել միայն քաղաքականությամբ
Սեթ Դ. Կապլանը ուրվագծում է Իսլամական Հանրապետությունը կայուն, ժողովրդավարական և միջազգայնորեն ինտեգրված իրանական պետությամբ փոխարինելու ճանապարհը։
ՖԻԼԱԴԵԼՖԻԱ – 2026 թվականի հոկտեմբերի 28 – Փետրվարից ի վեր ամերիկյան և իսրայելական հարվածները սպանել են Իրանի բարձրաստիճան հրամանատարներին, վնասել նրա միջուկային և հրթիռային ծրագրերը և թուլացրել չորս տասնամյակի ընթացքում ստեղծված տարածաշրջանային զսպման ցանցի մեծ մասը։ Այդուհանդերձ, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը մնում է իշխանության, շարունակում է կռվել և դեռ կարող է Պարսից ծոցում նավագնացությունը պահել վտանգի տակ։
«Fracturing the Iranian Regime» աշխատությունում Ջոնս Հոփկինսի համալսարանի Միջազգային բարձրագույն ուսումնասիրությունների դպրոցի պրոֆեսորական աստիճանի դասախոս (professorial lecturer) Սեթ Դ. Կապլանը բացատրում է՝ ինչու, և ուրվագծում, թե ինչ պետք է անեն Վաշինգտոնն ու Երուսաղեմը հաջորդիվ։ Ռեժիմի գոյատևումը, պնդում է նա, պայմանավորված է ոչ այնքան նրա մնացած հրթիռներով, որքան այն կառավարող կոալիցիայի համախմբվածությամբ, որը կազմակերպում և պաշտպանում է Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը (ԻՀՊԿ)։ Կորպուսը ֆինանսավորում է ինքն իրեն հսկայական առևտրային ակտիվների միջոցով, իրականացնում է ներքին բռնաճնշումները և մեկ միասնական համակարգի մեջ է կապում մարզային պաշտոնյաներին, կրոնական հիմնադրամներին ու բիզնես ցանցերը։ Քանի դեռ այդ կառուցվածքը կանգուն է, Թեհրանը կարող է կլանել հարվածներն ու շարունակել կռվել։
Երկու տասնամյակ միլիոնավոր իրանցիներ երթեր են անցկացրել, գործադուլներ արել և կազմակերպվել ռեժիմի դեմ։ Ամեն շարժում բախվել է նույն պատին՝ մի կողմում համախմբված անվտանգային ապարատ, մյուս կողմում՝ մասնատված ընդդիմություն՝ առանց կառավարման այլընտրանքի։ «Լեգիտիմությունն ինքնին ռեժիմի փոփոխություն չի առաջացնում,— գրում է Կապլանը։— Առաջացնում է կազմակերպվածությունը»։
Բռնապետությունները հազվադեպ են ընկնում այն պատճառով, որ իրենց ժողովուրդը բարկանում է։ Կապլանի խոսքերով՝ «ավտորիտար համակարգի փլուզումը կախված է ոչ այնքան զանգվածային համոզումից, որքան վերնախավի անորոշությունից»։ Հետևաբար՝ «հիմնական հետևությունն այն է, որ ռեժիմի ճեղքումը գործընթաց է, այլ ոչ թե դեպք»։
Կապլանն առաջարկում է ջանքերի չորս փոխլրացնող ուղղություն։
- Միավորել ընդդիմությունը։ Ստեղծել մեկ քաղաքական կառույց, որը կմիավորի ակտիվիստներին երկրի ներսում և սփյուռքում և կկարողանա համակարգել գործադուլները, վարել դիվանագիտություն և, երբ պահը գա, կառավարել։
- Պառակտել ռեժիմի կոալիցիան։ Պատասխանատվության խոստում տալ նրանց, ովքեր հրամայել են բռնաճնշումները, և ապագայի հեռանկար՝ տեխնոկրատներին, պետական ծառայողներին, բիզնեսի ղեկավարներին և զորակոչիկներին, ովքեր դա չեն արել։
- Հաղթել տեղեկատվական պատերազմում։ Ֆինանսավորել գրաքննությանը դիմակայուն հաղորդակցությունը, փաստագրել չարաշահումները, բացահայտել կոռուպցիան և իրանցիներին ցույց տալ, թե ինչ է գալու հետո։
- Մրցակցել տնտեսապես։ Աջակցել գործադուլ անող աշխատավորներին, պատժամիջոցները թիրախավորել ԻՀՊԿ-ի, այլ ոչ թե սովորական ընտանիքների դեմ, և առաջարկել վերականգնման վստահելի ծրագիր։
Աշխատության ամենահամարձակ առաջարկը Իրանի ներսում ընդդիմության պաշտպանված անկլավների ստեղծումն է։ Սիրիայում արտաքին զսպումը ընդդիմության վերահսկողության տակ գտնվող Իդլիբը պահեց կենդանի այնքան ժամանակ, որ նրա ինստիտուտները կարողանան միանալ երկրի՝ ի վերջո տեղի ունեցած անցմանը։ Իրանական անկլավները, ամենայն հավանականությամբ, առաջինը կառաջանան Քուրդիստանում և Բելուջիստանում, սակայն Կապլանը զգուշացնում է, որ դրանք պետք է տարածվեն պարսիկ մեծամասնություն ունեցող կենտրոնական շրջաններ, այլապես կսնեն ռեժիմի՝ անջատողականության մասին պատումը։ Տարածքն ինքնին ավելի քիչ նշանակություն ունի, քան այն ազդանշանը, որ ուղարկում է՝ հենց որ Թեհրանը կորցնում է սեփական քարտեզի անվիճարկելի վերահսկողությունը, նրա պաշտոնյաները սկսում են ապահովագրվել։
Կապլանը Վաշինգտոնին և Երուսաղեմին վերապահում է փոխլրացնող դերեր։ ԱՄՆ-ը պետք է գլխավորի քաղաքական, տնտեսական, տեղեկատվական և անցումային փուլի պլանավորման ջանքերը՝ պարսկալեզու լրատվամիջոցներից մինչև արտակարգ իրավիճակների ծրագրեր, որոնք ռեժիմի անկումից հետո առաջին իսկ օրը կապահովեն նախարարությունների և կենսական ծառայությունների աշխատանքը։ Իսրայելը պետք է պահպանի ռազմական և հետախուզական ճնշումը ԻՀՊԿ-ի հրամանատարների, հրթիռային ուժերի, անօդաչու սարքերի ենթակառուցվածքի և վստահորդ ուժերի՝ «Հեզբոլլահից» մինչև հութիներ, վրա։ Երկուսն էլ պետք է գործեն աննկատ՝ հանրային ուշադրությունից հեռու։ Տեսանելի արտաքին հովանավորությունը, զգուշացնում է Կապլանը, ռեժիմին կմատուցի նրա սիրելի քարոզչական թեզը։ Անցումը պետք է մնա «անվիճելիորեն իրանցիների կողմից առաջնորդվող»։
Նպատակը, մի խոսքով, ռեժիմը թուլացնելուց տեղափոխվում է նրա իրավահաջորդի կառուցմանը։ «Այսպիսի մասշտաբի ռազմավարական հնարավորությունները հազվադեպ են լինում»,— եզրակացնում է Կապլանը։ Առանց ռազմական ճնշմանը համարժեք քաղաքական կազմակերպվածության՝ «ռեժիմը կարող է ևս մեկ անգամ հարմարվել, համախմբել իր մնացած ուժերը և գոյատևել»։
«Միդլ Իսթ Ֆորումի» Iran Freedom Project («Ազատ Իրան» ծրագիր) տնօրեն Մեհրդադ Մարթի Յուսեֆիանին (Mehrdad Marty Youssefiani) ասաց․ «Սեթ Կապլանը ճշգրտորեն բացահայտում է իրական ծանրության կենտրոնը՝ ԻՀՊԿ-ակենտրոն կոալիցիան ռեժիմի օլիգարխների հետ, այլ ոչ թե հրթիռներն ու ցենտրիֆուգները։ Ռազմավարական ճնշման զուգորդումը վստահելի քաղաքական այլընտրանքի, վերնախավի հետ տարբերակված աշխատանքի և վերականգնման հստակ ուղու հետ առաջնահերթություն է տալիս իրանցիների սուբյեկտայնությանը և ինստիտուցիոնալ շարունակականությանը։ Հենց այդպես են ռազմական ձեռքբերումները վերածվում կայուն անցման»։
«Սեթ Կապլանը հասկանում է, որ Իրանում ռեժիմի փոփոխությունը կարելի է իրականացնել միայն բազմաշերտ մոտեցման միջոցով, որը թուլացնում է ԻՀՊԿ-ի գլխավորած կառավարությունը և՛ ռազմական առումով, և՛ ներսից, միաժամանակ հնարավորություններ ստեղծելով քաղաքացիական հասարակության և գործող տնտեսության վերակառուցման համար,— ասաց «Միդլ Իսթ Ֆորումի» գործադիր տնօրեն Գրեգ Ռոմանը։— Նրա փաստարկները խորաթափանց են, ինքնատիպ և համոզիչ»։
Ամբողջական աշխատությունը հասանելի է այստեղ։
«Միդլ Իսթ Ֆորումի» մասին
«Միդլ Իսթ Ֆորում» (Middle East Forum) կիրառական քաղաքականության հետազոտական կազմակերպությունը, որը հիմնադրվել է 1994 թվականին, առաջ է մղում ամերիկյան շահերը Մերձավոր Արևելքում և պաշտպանում Արևմուտքը մերձավորարևելյան սպառնալիքներից։
Լրացուցիչ տեղեկությունների համար դիմել՝ Gregg Roman info@meforum.org +1 (215) 546-5406 @greggroman (X)
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)