Իսրայելը «ոչ մի պարագայում չի համաձայնի պաղեստինյան պետության ստեղծմանը»

Իսրայելը պետք է փշրի պաղեստինցիների՝ բռնությամբ իրեն պարտության մատնելու հույսը։ Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության տևական կարգավորումն անհնար կլինի, քանի դեռ պաղեստինցիներն ու նրանց աջակիցները չեն գիտակցել, որ Իսրայելի դեմ բռնությունը չի կարող նրանց հաղթանակ բերել կամ առաջ մղել նրանց նպատակները։ «Միդլ Իսթ Ֆորում» (Middle East Forum) կիրառական քաղաքականության հետազոտական կազմակերպությունում վերջերս հրապարակված իր քաղաքական փաստաթղթում՝ «Փշրելով պաղեստինցիների՝ Իսրայելին պարտության մատնելու հույսը», Իսրայելի ազգային անվտանգության նախկին խորհրդական Մեիր Բեն-Շաբաթը, Աբրահամյան համաձայնագրերի ճարտարապետներից մեկը, ներկայացնում է ռազմավարություն՝ պաղեստինյան ընկալումների այս հիմնարար փոփոխությանը հասնելու համար։

Middle East Forum Observer-ին տված այս հարցազրույցում Բեն-Շաբաթը, հիմնվելով պատերազմի դասերի վրա, ներկայացնում է Գազայի, Պաղեստինյան ինքնավարության և իսրայելական բնակավայրերի վերաբերյալ իր քաղաքական առաջարկությունները։ Նա նաև մոտեցումներ է առաջարկում ԱՄՆ քաղաքականության, Իրանի ու Թուրքիայի կողմից ներկայացվող սպառնալիքների, Լիբանանի և Սիրիայի հետ հարաբերությունների, ինչպես նաև Աբրահամյան համաձայնագրերի ընդլայնման, այդ թվում՝ Սաուդյան Արաբիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման հարցերում։

MEFO: Ինչպիսի՞ն է ճանաչողականորեն պարտված պաղեստինյան հասարակությունը, և Իսրայելն ինչպե՞ս կիմանա, որ հասել է դրան։

Բեն-Շաբաթ: Ճանաչողական պարտության պայմաններում պաղեստինյան հասարակությունն իր առօրյա կյանքը և նույնիսկ իր հակամարտությունները վարում է այն գիտակցությամբ, որ Իսրայելը չի կարող պարտվել, որ բռնության միջոցով հնարավոր չէ Իսրայելին պարտադրել իր կամքը, և որ Իսրայելը հնարավոր չէ վերացնել։ Սա խոր ու տևական գիտակցում է, որ զինված պայքարի շարունակումը պաղեստինյան նպատակներին առաջընթաց չի ապահովի, այլ ծանր գին կպահանջի։ Ինչպես եղել է Իսրայելի և արաբական պետությունների հարաբերությունների անցյալում, նման գիտակցումը փոփոխություն փնտրողներին կուղղորդեր բռնի պայքարից տարբեր ուղիներով։

Այն ըմբռնումը, որ նման պարտություն է ձեռք բերվել, չէր բխի մեկ առանձին դեպքից, այլ՝ ղեկավարության վարքագծում, կրթական համակարգում, կրոնական որոշումներում, պաղեստինյան լրատվամիջոցներում, հանրային խոսույթում ու հանրային կարծիքում հետևողական փոփոխություն արձանագրելուց։ Ահաբեկչության լեգիտիմությունից զրկելը, զինված ենթակառուցվածքի ապամոնտաժումը և հրեա ժողովրդի՝ իր պատմական հայրենիքում ազգային պետություն ունենալու իրավունքի ճանաչումը կլինեին նման փոփոխության առաջին գործնական դրսևորումները։ Այս պարտության չափանիշը կլինի ոչ միայն այն, ինչ պաղեստինցիներն ասում են, այլ ամենից առաջ՝ այն, ինչ նրանք անում են ժամանակի ընթացքում։ Հոկտեմբերի 7-ից երեք տարի անց ի՞նչ ապացույց կա, որ պաղեստինցիները դադարել են հավատալ, թե Իսրայելը կարող է պարտվել։ Եթե այդպիսին չկա, ապա ի՞նչ չհաջողվեց անել պատերազմին։

Ես չեմ պնդում, թե ճանաչողական պարտությունն արդեն ձեռք է բերվել։ Ընդհակառակը, իմ փաստաթղթի կենտրոնական պնդումներից մեկն այն է, որ Իսրայելի տպավորիչ ռազմական ձեռքբերումները դեռ լիովին չեն վերածվել իր թշնամիների գիտակցության փոփոխության։ Այդուհանդերձ, փոփոխության առաջին նշանները կարելի է նկատել։ Պրոֆեսոր Սուլեյման ալ-Դայայի (Suleiman al-Daya) կողմից հոկտեմբերի 7-ի հարձակման դեմ արձակված կրոնական որոշումը և նրա հետագա կրոնական եզրակացությունը՝ պատերազմի գնի լույսի ներքո, որ ջիհադ չպետք է ձեռնարկվի Գազայում տիրողին նման պայմաններում, նման փոփոխության սկիզբն են։

2025 թվականի հունվարին վաստակաշատ հետազոտող և քաղաքական հրապարակախոս Մաջեդ Քայալին (Majed Kayali) հեղինակավոր Al Majalla ամսագրում հրապարակեց հոդված՝ «Իսրայելի դեմ ռազմական տարբերակի փլուզումը թե՛ պաղեստինցիների, թե՛ արաբների շրջանում» վերնագրով։ Նա գնահատեց, որ 2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ը նշանավորեց պաղեստինյան ազգային շարժման մի դարաշրջանի ավարտը, որը, նրա կարծիքով, սկսվել էր 1965 թվականին «Ֆաթհի» առաջին դիվերսիոն գործողությամբ, որը նշանավորեց պաղեստինյան զինված պայքարի սկիզբը։ Քայալին նաև գնահատեց, որ զինված դիմադրությունն սպառել է իրեն։ Նրա կարծիքով, ինչպես 1973 թվականի հոկտեմբերյան պատերազմը նշանավորեց ռազմական տարբերակի ավարտը արաբա-իսրայելական հակամարտությունում՝ պետական մակարդակում, այնպես էլ «Ալ-Աքսայի հեղեղը» և Գազայում պատերազմը ավետում են ռազմական տարբերակի ավարտը Իսրայելի դեմ ոչ պետական՝ կամ միլիցիաների վրա հիմնված հակամարտությունում։

Այսպիսով, նույնիսկ եթե այս գործընթացները դեռ ավարտված չեն, առկա են զգալի ապացույցներ, որ Իսրայելը դեռ կարող է փոխել այն, թե ինչպես են իրեն ընկալում իր թշնամիները, հակառակորդներն ու մրցակիցները՝ ինչպես պետությունները, այնպես էլ ոչ պետական դերակատարները։

Բացի այդ, 2026 թվականի օգոստոսի պաղեստինյան հարցումն արձանագրել է ՀԱՄԱՍ-ին աջակցության զգալի նվազում՝ Գազայի հատվածում ավերածությունների ֆոնին զինված պայքարի օգուտների վերաբերյալ աճող կասկածների հետ մեկտեղ։ Սրանք կարևոր զարգացումներ են, սակայն դրանց նշանակությունը չպետք է չափազանցվի։ Նույն հարցման ընթացքում հարցվածների 72 տոկոսը դեռևս դեմ էր ՀԱՄԱՍ-ի զինաթափմանը՝ մինչև Իսրայելի լիակատար դուրսբերումը։

Սա չի նշանակում, թե պատերազմը ձախողվել է։ Ռազմական պարտությունը ճանաչողական պարտության անհրաժեշտ պայման է, բայց ինքնին բավարար չէ։ Ահաբեկչական կազմակերպությունը կարող է հենց իր գոյատևումը ներկայացնել որպես ձեռքբերում՝ նույնիսկ ծանր հարվածներ կրելուց հետո։ Բացի այդ, երբ միջազգային հանրությունը հոկտեմբերի 7-ի դաժան հարձակումից հետո առաջ է տանում պաղեստինյան պետության ճանաչումը, դա ամրապնդում է այն ուղերձը, թե բռնությունն արդյունք է տալիս։ Իսրայելի մարտահրավերն է՝ ավարտին հասցնել իր բոլոր ռազմական նպատակները և ապահովել, որ դրանք ամուր դրոշմվեն իրեն շրջապատող բոլոր դերակատարների գիտակցության մեջ։

Ո՞վ է ղեկավարելու քաղաքացիական կյանքը Գազայում, երբ ՀԱՄԱՍ-ն այլևս չլինի։ Եթե պատասխանը Իսրայելն է, ապա որքա՞ն ժամանակ։

Քանի դեռ ՀԱՄԱՍ-ը պահպանում է իր զենքը, գործարկում է վերահսկողության մեխանիզմները և պահպանում է բնակչության վրա իր ազդեցությունը, անունների փոփոխությունը կամ հանձնաժողովների ստեղծումը նոր իրողություն չեն ստեղծելու։ Նախ պետք է ապամոնտաժել ՀԱՄԱՍ-ը, ապառազմականացնել Գազայի հատվածը և ստեղծել հանրային դաշտում փոփոխության պայմանները։ Չեմ կարծում, թե ճիշտ է նախապես որոշել, թե ով, երբ և ինչպես է կառավարելու քաղաքացիական կյանքը։ Իսրայելի ներգրավվածությունը պետք է որոշվի անվտանգային իրողությամբ և այն կարողությամբ, որը թույլ կտա ապահովել, որ փոփոխությունն իրական է և տևական։

Ձեր մոդելը պահանջո՞ւմ է Պաղեստինյան ինքնավարության ապամոնտաժում։ Վերցնենք Հեբրոնը կամ Նաբլուսը. ո՞վ է ղեկավարելու քաղաքը հաջորդ օրը։

Օսլոյի հայեցակարգը փլուզվել է, բայց ոչ նախքան մեզանից շատ ծանր գին պահանջելը։ Գործնականում բոլորը դա հասկանում են, սակայն հրաժարվում են դուրս գրել դրա մահվան վկայականը։ Այլընտրանքը, որ ես առաջարկում եմ, հիմնված է պատասխանատվության այլ բաժանման վրա՝ քաղաքացիական կառավարում պաղեստինցիների կողմից՝ լայն լիազորություններով տեղական կամ տարածաշրջանային վարչակազմերի միջոցով, իսկ անվտանգային պատասխանատվությունը՝ բացառապես Իսրայելի ձեռքում։

Հեբրոնում, օրինակ, կարելի է ուսումնասիրել տեղի տոհմապետերի և շեյխերի առաջ քաշած նախաձեռնությունը՝ ստեղծել անկախ վարչական կառույց, որը կկառավարի բնակիչների գործերը և ուղիղ կապեր կպահպանի իսրայելական իշխանությունների հետ։ Նմանատիպ մոդել կարելի է դիտարկել Նաբլուսում՝ հարմարեցված նրա սոցիալական կառուցվածքին և տեղական պայմաններին։ Փոփոխությունը պետք է լինի աստիճանական և վերահսկելի՝ Իսրայելի լիակատար անվտանգային վերահսկողության ներքո։

Քննադատներն ասում են, որ բնակավայրերի ընդլայնումը կարծրացնում է պաղեստինցիների թշնամանքը։ Ի՞նչ ապացույցներ են վկայում, որ դա, ընդհակառակը, նվազեցնում է նրանց՝ հաղթելու հույսը։

Մեր հենց գոյությունն էլ, ըստ երևույթին, կարծրացնում է պաղեստինցիների թշնամանքը։ Իսրայելի յուրաքանչյուր հաջողություն ու ձեռքբերում կարծրացնում է այդ թշնամանքը։ Իսրայելի իրականացրած յուրաքանչյուր կանխարգելիչ անվտանգային գործողություն ևս ավելացնում է այն։ Կարելի է կազմել երկար ցուցակ այն բաների, որոնք կարծրացնում են պաղեստինցիների թշնամանքը։ Հուսով եմ՝ ոչ ոք չի կարծում, թե դրա պատճառով մենք պետք է փոխենք մեր վարքագիծն այս ոլորտներում։

Ես չեմ անտեսում այն հնարավորությունը, որ բնակավայրերի ընդլայնումը կսրի պաղեստինյան հակազդեցությունը և նույնիսկ կավելացնի Իսրայելի դեմ գործելու մոտիվացիան՝ կարճաժամկետ հեռանկարում։ Իմ փաստաթղթում ես բացահայտ մատնանշում եմ դրա հետ կապված դիվանագիտական ու անվտանգային ռիսկերը։ Բայց մենք պետք է տարբերակենք անմիջական արձագանքը և երկարաժամկետ ճանաչողական փոփոխությունը։ Հրեաստանում և Սամարիայում հրեական բնակեցումը ստեղծում է շոշափելի իրողություն, որը ժամանակի ընթացքում գնալով ավելի դժվար է անտեսել կամ հետ շրջել։ Այն ցույց է տալիս, որ ժամանակը պարտադիր չէ, որ աշխատի Իսրայելի դուրսբերում ակնկալողների օգտին, և որ ո՛չ դիմադրությունը, ո՛չ միջազգային ճնշումը բավարար չեն տեղում իրողությունը փոխելու համար։

Իմ փաստարկը ռազմավարական և պատմական է. գիտակցության խոր փոփոխությունը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ իրականությունը ժամանակի ընթացքում բացառում է որոշակի ձգտումների իրականացման հնարավորությունը։ Հենց դա տեղի ունեցավ Իսրայելի և արաբական պետությունների հարաբերություններում, որոնք աստիճանաբար եզրակացրին, որ չեն կարող ոչնչացնել Իսրայելը։ Բնակեցումն ամենից առաջ կապված է այս տարածքների հետ մեր պատմական կապի հետ։ Երկրորդ, բնակեցումը նաև օգնում է ապահովել անվտանգային պատրաստվածությունը։ Դրանից բացի, մեր քննարկման համատեքստում բնակեցումը նաև առանցքային տարր է այս տարածքի վերաբերյալ ցանկալի ընկալման ձևավորման գործում։ Իհարկե, այն պետք է ուղեկցվի համապատասխան անվտանգային նախապատրաստմամբ։

Ո՞ր հարցերում է Վաշինգտոնի մոտեցումը Գազայի և Պաղեստինյան ինքնավարության նկատմամբ աշխատում Իսրայելի շահերի դեմ, և ինչի՞ն Իսրայելը պետք է հրաժարվի համաձայնել։

Միացյալ Նահանգները Իսրայելի ամենակարևոր դաշնակիցն է, և այն կենտրոնական դեր է խաղացել պատերազմի ձեռքբերումներում ու դրան հաջորդող տարածաշրջանային իրողությունը ձևավորելու ջանքերում։ Այդուհանդերձ, վտանգ կա այն մոտեցման մեջ, որը ձգտում է կանխորոշել պատերազմի քաղաքական արդյունքը՝ նախքան դրա անվտանգային նպատակներին հասնելը։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2803 բանաձևը, որն ընդունեց Գազայի վերաբերյալ նախագահ Դոնալդ Թրամփի ծրագրի շրջանակը, հիշատակում է բարեփոխումներից հետո Պաղեստինյան ինքնավարության՝ հատվածը կառավարելու վերադարձի հնարավորությունը և նույնիսկ՝ պաղեստինյան պետության ճանապարհ բացելը։ Իսրայելի համար սրանք զուտ դիվանագիտական ձևակերպումների հարցեր չեն։ Դրանք կարող են ձևավորել գործընթաց, որտեղ միջազգային ճնշումը կփոխարինի իրական փոփոխության պահանջին։

Իսրայելը պետք է հստակեցնի, որ չի համաձայնի Գազայում անվտանգային պատասխանատվությունը փոխանցել Պաղեստինյան ինքնավարությանը կամ դրա որևէ տարբերակի, և, անշուշտ, ոչ մի պարագայում չի համաձայնի պաղեստինյան պետության ստեղծմանը։ Հենց այն պատճառով, որ Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը սերտ դաշնակիցներ են, նրանց անհրաժեշտ է ազնիվ երկխոսություն, որի ընթացքում Իսրայելը կներկայացնի հոկտեմբերի 7-ի դասերն ու դրանցից բխող կարմիր գծերը։

Եթե իրանական վարչակարգն ընկնի, պաղեստինյան պատերազմը Իսրայելի դեմ կավարտվի՞։

Իրանական վարչակարգի անկումը հսկայական նշանակության ռազմավարական զարգացում կլինի ողջ Մերձավոր Արևելքի համար։ Տասնամյակներ շարունակ Իրանը հսկայական ռեսուրսներ է ներդրել Իսրայելի շուրջ զինված կազմակերպությունների ցանց ստեղծելու համար՝ ներառյալ ՀԱՄԱՍ-ը և Պաղեստինյան իսլամական ջիհադը։ Աջակցության այս աղբյուրին հարվածելը կարող է էապես նվազեցնել նրանց ռազմական հնարավորությունները, ֆինանսավորման աղբյուրները և այն վստահությունը, որ նրանք ստանում են լայն տարածաշրջանային առանցքին պատկանելուց։ Պատերազմի ընթացքում իրանական առանցքի կրած հարվածներն արդեն ցույց են տվել, թե որքան խոցելի է այս համակարգը։

Սակայն սխալ կլինի կարծել, թե իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտությունը ծագել է Թեհրանում, կամ որ այն կվերանա իրանական վարչակարգի անկմամբ։ Դրա արմատները շատ ավելի հեռուն են գնում և նախևառաջ կապված են հրեա ժողովրդի՝ իր պատմական հայրենիքում ազգային պետություն ունենալու իրավունքը ճանաչելուց հրաժարվելու հետ։ Իրանը շահագործել է հակամարտությունը, սնուցել ու սրել այն։ Ուստի, նույնիսկ Իրանում հիմնարար փոփոխությունից հետո դեռևս անհրաժեշտ կլինի դիմակայել պաղեստինյան պայքարը շարժող գաղափարներին՝ հատկապես Թուրքիայի, Կատարի և «Մուսուլման եղբայրների» գլխավորած այլընտրանքային սուննիական առանցքի վերելքի պայմաններում։ Ահաբեկչության տարածաշրջանային ենթակառուցվածքի թուլացումը կարող է նպաստել ճանաչողական պարտությանը, բայց չի փոխարինում դրան։

Ի՞նչ պետք է Իսրայելը տեսնի Բեյրութից և Դամասկոսից՝ նախքան որևէ բան ստորագրելը։

Փորձը ցույց է տալիս, որ դիվանագիտական համաձայնագրերը չեն կարող փոխարինել կայուն անվտանգային իրողությանը։ Այսօր նման իրողությունը ձևավորվում է արդյունավետ անվտանգային վերահսկողության, տարածքի պահպանումի և նախաձեռնողական գործողություններ իրականացնելու ազատության միջոցով։

Լիբանանում Իսրայելը չի կարող բավարարվել Բեյրութի կառավարության հայտարարություններով, քանի դեռ «Հեզբոլլահը» շարունակում է պահպանել անկախ ռազմական ուժ, գործել պետության իշխանությունից դուրս և սպառնալ Իսրայելի հյուսիսի համայնքներին։ Չափանիշը պետք է լինի գործնական՝ Իսրայելին սպառնացող ռազմական ենթակառուցվածքի ապամոնտաժում, վերազինման կանխում և ապացույց, որ լիբանանյան պետությունն ի վիճակի է ապահովել իր ինքնիշխանությունը։ Համաձայնագիրը, որը չի երաշխավորում այս պայմանները, կարող է վերածվել ժամանակավոր դադարի, որի ընթացքում թշնամին պատրաստվում է հաջորդ փուլին։

Սիրիայում իրավիճակը տարբեր է, բայց սկզբունքը նույնն է։ Ժամանակավոր նախագահ Ահմեդ ալ-Շարաան գուցե փոխել է իր հագուստն ու խոսելաոճը, բայց նա դեռ չի համոզել մեզ իր իրական դիրքորոշումների հարցում։ Նրա հենարանը դեռ ներառում է ջիհադիստական գաղափարների հետևորդների։

Բացի այդ, նա ըստ էության Թուրքիայի վստահված անձն է, և նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի օրոք Թուրքիան ձգտում է տարածաշրջանային գերիշխանության ու ցանկանում է գործել որպես օսմանյան ոճի, «Մուսուլման եղբայրներին» կողմնորոշված տերություն։ Իսրայելի զգուշավորությունն այս դեպքում արդարացված է։ Անվստահություն, անվստահություն և դարձյալ անվստահություն։ Մեր շահերը հստակ են՝ կանխել, որ Սիրիան դառնա Իսրայելին թշնամի ուժերի հենակետ կամ զենքի տարանցիկ երկիր, սահմանամերձ տարածքները պահել սպառնալիքներից զերծ և պաշտպանել այդ երկրում մեր մյուս շահերը։ Ներկայումս Իսրայելը կարող է դրան հասնել միայն այն դիրքերում մեր ներկայությունը պահպանելով, որտեղ տեղակայված են Իսրայելի պաշտպանության ուժերը, և անվտանգային գործողությունների ազատություն ապահովելով։ Տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունները կարող են նոր հնարավորություններ բացել։ Բայց կայուն անվտանգային իրողություն չի ձևավորվի զուտ համաձայնագրեր ստորագրելով։

Էր-Ռիադը կկարգավորի՞ հարաբերությունները՝ առանց պաղեստինյան պետության ճանապարհի, և Իսրայելը պետք է վճարի՞ այդ գինը։

Աբրահամյան համաձայնագրերն ապացուցեցին, որ Իսրայելի և արաբական պետությունների միջև խաղաղությունն ու համագործակցությունը հնարավոր է առաջ մղել՝ առանց յուրաքանչյուր քայլը պայմանավորելու իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կարգավորմամբ։ Դա կարևոր նորամուծություններից մեկն էր։ Տարածաշրջանի երկրները սկսեցին Իսրայելի հետ իրենց հարաբերությունները գնահատել անվտանգության, տնտեսության, տեխնոլոգիաների ու տարածաշրջանային կայունության ոլորտներում ընդհանուր շահերի հիման վրա։ Սաուդյան Արաբիան ևս զգալի ռազմավարական շահեր ունի Իսրայելի հետ հարաբերություններում, և ես կարծում եմ, որ այդ շահերը պատերազմի հետևանքով չեն վերացել։ Այդուհանդերձ, ես չեմ հավակնում կանխատեսել, թե ինչ պայմաններ կդնի սաուդյան ղեկավարությունը կամ դրանցից որոնց հարցում կարող է պատրաստ լինել զիջումների։

Իսրայելը պետք է ձգտի ընդլայնել խաղաղության շրջանակը և, անշուշտ, համաձայնության հասնել Սաուդյան Արաբիայի հետ, բայց չպետք է դրա դիմաց վճարի՝ ստեղծելով իր համար ծանր անվտանգային սպառնալիք։ Հոկտեմբերի 7-ից հետո պաղեստինյան պետության ստեղծումը չի կարող դիտարկվել որպես դիվանագիտական ժեստ, որի նպատակը տարածաշրջանային կարգավորումը հնարավոր դարձնելն է։ Այդպիսի քայլը, ընդհակառակը, կարող է ամրապնդել պաղեստինյան այն ընկալումը, թե բռնությունը բերում է շահույթ։ Արաբական պետությունների հետ խաղաղությունը պետք է հիմնվի փոխադարձ շահերի ու տարածաշրջանային իրողության ճանաչման վրա, ոչ թե՝ Իսրայելին պարտադրելու փորձի վրա այնպիսի լուծում, որի հիմքում ընկած անվտանգային ենթադրությունները փլուզվել են։