Տեխասցի շեյխը հիմնավորում է ջիհադը, խաղաղ բնակիչների սպանությունը և շնացողների քարկոծումը

Տեխասում գործող մի շեյխ քարոզում է ջիհադ, օրինականացնում է բռնությունը Իսրայելի խաղաղ բնակիչների նկատմամբ և շնացողների քարկոծումը՝ միաժամանակ մեծ հեղինակություն վայելելով ԱՄՆ-ի մուսուլմանական հաստատություններում։ Խոսքը Սալահ Ալ-Սավիի մասին է, որը փոքր տրամաչափի ծայրահեղական չէ, այլ Ամերիկայի մուսուլման իրավագետների ասամբլեայի գլխավոր քարտուղարը՝ իսլամական իրավունքի գիտնականների մի մարմնի, որը ԱՄՆ-ում ապրող մուսուլմանների համար կրոնական որոշումներ է կայացնում։ Նա նաև Հյուսիսային Ամերիկայի իսլամական համալսարանի (հայտնի է նաև որպես Mishkah University) նախագահն է և Հյուսթոնի Բժշկական կենտրոնի իսլամական ընկերության նախագահը։

Ալ-Սավիի տարածած ուղերձները կարելի է տեսնել նրա արաբերեն ֆեթվաների կայքում՝ Mawsu’at Fatawa al-Sawy (ալ-Սավիի ֆեթվաների հանրագիտարան), որը իր կողմնակիցներին ներկայացնում է ջիհադի և շնացողների քարկոծման գաղափարներ։ Այս որոշումները, որոնք, ըստ ամենայնի, հրապարակվում են միայն արաբերեն, պատահական դիտարկումներ չեն։ 2017-ին և 2025-ին հրապարակված այդ որոշումներից չորսը ցույց են տալիս, որ Ալ-Սավին սկզբունքորեն հրաժարվում է դատապարտել բռնությունը, այդ թվում՝ խաղաղ բնակիչների նկատմամբ բռնությունը։ Եվս երկու ֆեթվա ցույց են տալիս, որ նա ստրկությունը դիտարկում է ոչ թե որպես բարոյական չարիք, որը ոտնահարում է մարդու իրավունքները, այլ որպես պրակտիկա, որը մուսուլմաններին վատ լույսի տակ է դնում։

«Ալ-Սավին ամերիկյան մուսուլմանական համայնքում խորապես ազդեցիկ դեմք է»,- զգուշացնում է «Միդլ Իսթ Ֆորում» (Middle East Forum) կիրառական քաղաքականության հետազոտական կազմակերպության Islamist Watch ծրագրի տնօրեն Սեմ Ուեսթրոփը (Sam Westrop)։ «Նրա ազդեցությունը բխում է իր ֆեթվաների միջոցով մուսուլմանների հավատալիքների և գործելակերպի վրա ազդելու կարողությունից և Mishkah University-ում ունեցած դերից, որտեղ նա պատրաստում է Ամերիկայի իմամների հաջորդ սերունդը»։

Ջիհադին աջակցող որոշումներ

2017 թվականի դեկտեմբերի 26-ով թվագրված երկու որոշումներից մեկում մի եգիպտացի հարցրել էր, թե արդյոք կրոնապես պարտավոր է գնալ ու կռվել Սիրիայում։ Ալ-Սավին գովաբանել էր տղամարդու «կրոնական եռանդը» և ջիհադն անվանել «իսլամի գագաթնակետը»։ Նա հաստատել էր, որ երբ թշնամին հարձակվում է մուսուլմանական հողի վրա, կռվելու պարտականությունը տարածվում է «աստիճանաբար ընդլայնվող շրջաններով», մինչև ընդգրկում է «իսլամի ողջ հողը»։ Նա խորհուրդ էր տվել չուղարկել չպատրաստված կամավորների, բայց միայն այն պատճառով, որ նրանք բեռ կդառնան մարտիկների համար և աշխարհին հիմք կտան մարտադաշտերն անվանելու «ահաբեկչական կազմակերպությունների հավաքատեղի»։ Այդ պիտակը նա զրպարտություն էր անվանել, որը կիրառվում է «յուրաքանչյուրի դեմ, ով ամուր է բռնում իր կրոնը»։ Փոխարենը նա մուսուլմաններին կոչ էր արել ֆինանսական, քաղաքական, իրավական և մեդիա աջակցություն ցուցաբերել այնպես, ինչպես պահանջում են «ջիհադի դաշտային հրամանատարները»։

Իր կայքում 2017 թվականի դեկտեմբերի 26-ին տեղադրված մյուս որոշման մեջ հարցնողը հետաքրքրվել էր, թե ինչու գիտնականներն օրհնել էին Օսամա բեն Լադենի ջիհադը խորհրդայինների դեմ, բայց շրջվել էին նրա դեմ, երբ նա պայքարը տեղափոխեց Ամերիկա։ «Մի՞թե Ամերիկան ռուսների նման չէ»,- հարցրել էր նա։ Ալ-Սավին դա չէր վիճարկել։ Նա բեն Լադենի «հաշվեհարդարը» թողել էր Աստծուն և ասել, որ հույս ունի Աստծո «ողորմածության և ներման» վրա՝ յուրաքանչյուր մուսուլմանի համար։ Ապա նա բացատրել էր, որ բեն Լադենի հետ տարաձայնությունը «բուն ջիհադի սկզբունքի շուրջ չէ»։ Այն պայմանները գնահատելու սխալների, «թերի հաշվարկների» և «ժամանակն ընտրելու անխոհեմության» մասին էր։

Ալ-Սավին նման դիրքորոշում էր դրսևորել նաև 2025 թվականի հունվարին, երբ Իսրայելի արաբ քաղաքացի մի կին նրան հարցրել էր պաղեստինցիների մասին, որոնք իսրայելական թաղամասերում մեքենայով վրաերթի են ենթարկում կամ դանակահարում հրեաներին։ Հարցնողը նշել էր, որ զոհերը «կարող են անմեղ լինել», և հարձակումներն անվանել էր ինքնասպանական։

Նա նաև հայտարարել էր, որ «Պաղեստինում օկուպանտ հրեաները զավթիչներ են»՝ անկախ այն հանգամանքից՝ իրենք անձամբ ինչ-որ բան արել են, թե ոչ, քանի որ նրանք բոլորն էլ մասնակցել են պաղեստինցիներին վտարելու «հանցագործությանը» և, հետևաբար, պետք է պատժվեն։ «Եվ ջիհադը, դուստր իմ, պարզապես նահատակության գործողություն չէ, քանի որ ջիհադն ունի նպատակներ և խնդիրներ։ Եթե ջիհադը տանում է այդ նպատակների իրականացմանը, ապա դա օրինական ջիհադ է»,- որոշել էր նա։ «Բայց եթե այն տանում է հակառակին, այսինքն՝ եթե բավարարվածություն է բերում անհավատների սրտերին, տանջում է հավատացյալներին և կատաղեցնում նրանց սրտերը, ապա դա օրինական ջիհադ չէ, և պարտականությունը տեղափոխվում է պատերազմին նախապատրաստվելու վրա»։

Շնացողների քարկոծում

2025 թվականի մարտին Ալ-Սավին հրապարակել էր ամուսնացած շնացողներին քարկոծելու մասին որոշում՝ ի պատասխան երիտասարդ մուսուլմանների, որոնք ցնցված էին «Իսլամական պետություն» (ԻՊ) տեսանյութից, որտեղ մի կնոջ քարկոծում էին։ Ալ-Սավին հաստատել էր, որ քարկոծումը իսլամական իրավունքի հաստատված մաս է, և ասել էր, որ դրա մերժումը «հայտնի է միայն խարիջիներից»՝ վաղ շրջանի մի աղանդից, որը մուսուլմանների մեծամասնությունը համարում է հերետիկոսական։ ԻՊ-ի իրականացրած մահապատժի նկատմամբ նրա միակ առարկությունը ընթացակարգային էր՝ խմբավորումը չուներ «հաստատված պետության» այն իշխանությունը, որն անհրաժեշտ է նման պատիժներ իրականացնելու համար։ «Նրանց գործը Աստծո հետ է»,- գրել էր նա։

Նա թերագնահատում է եզդիների նկատմամբ վատ վերաբերմունքի մասին հաղորդումները, իսկ ստրկությունը ներկայացնում է որպես իսլամի իրողություն

2021-ին և 2025-ին Ալ-Սավիին հարցեր էին ուղղվել ԻՊ-ի կողմից եզդի կանանց նկատմամբ վատ վերաբերմունքի մասին։ Թեման զգայուն էր, քանի որ 2016 թվականին Միավորված ազգերի կազմակերպությունը հաղորդել էր, որ կազմակերպությունը Սիրիայում «ցեղասպանություն է իրականացնում եզդիների դեմ», իսկ պաշտոնյաները զեկույցում հայտարարել էին, որ ԻՊ-ն փորձել է ոչնչացնել եզդիներին հետևյալ միջոցներով՝ սպանություններ, սեռական ստրկություն, ստրկացում, խոշտանգումներ և անմարդկային ու արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունք և հարկադիր տեղահանում, որոնք լուրջ մարմնական և հոգեկան վնաս են պատճառում, կյանքի այնպիսի պայմանների ստեղծում, որոնք դանդաղ մահ են բերում, եզդի երեխաների ծնունդը կանխելու միջոցառումների կիրառում, այդ թվում՝ մեծահասակների հարկադիր կրոնափոխություն, եզդի տղամարդկանց ու կանանց բաժանում և հոգեկան տրավմա, ինչպես նաև եզդի երեխաներին սեփական ընտանիքներից վերցնելն ու ԻՊ-ի մարտիկներին հանձնելը՝ դրանով իսկ կտրելով նրանց իրենց կրոնական համայնքի հավատալիքներից և սովորույթներից։

Ստրկություն՝ առաջին ֆեթվան

2021 թվականի հունվարի 31-ի ֆեթվայում, որն արձագանք էր ԻՊ-ի՝ իր Dabiq ամսագրում արած հայտարարությանը, թե ինքը Մոսուլում սկսել է եզդի կանանց գերեվարել, Ալ-Սավին ներկայացրել էր պատերազմի գերիների վերաբերյալ դասական կանոնները։ Նա նշել էր, որ իսլամը ոչ թե ստրկացման, այլ ազատագրման ձգտում ունի, որ այն «ցամաքեցրել է» ստրկության աղբյուրները այնպես, որ մնացել է միայն օրինական ջիհադից բխող գերեվարումը, որ գերիների մասին Ղուրանի միակ այաթում հիշատակվում է միայն ազատ արձակումը՝ որպես բարեգործություն կամ փրկագնի դիմաց, և որ Մարգարեի գործելակերպը ներառել է հաճախակի ազատ արձակումներ՝ առանց փրկագնի կամ փրկագնի դիմաց։

Շեյխը հավելել էր, որ եթե աշխարհը համաձայնել է հրաժարվել ստրկացումից, և իսլամական երկրները կնքել են համապատասխան պայմանագրեր, ապա սիյասա շարիյան («շարիաթի վրա հիմնված կառավարում») պահանջում է հրաժարվել այդ պրակտիկայից, լավ վերաբերվել գերիներին և հաշվի առնել դրա շարունակման վնասակար հետևանքները։

Անդրադառնալով ԻՊ-ին՝ նա գրել էր, որ խմբավորմանը վերագրվողը կա՛մ հորինված մեդիա չափազանցություն է, կա՛մ, եթե ճիշտ է, ապա «չպետք է վերագրվի կրոնին կամ շարիաթին. Ալլահը և Նրա Առաքյալը զերծ են դրանից», և ներկայացրել էր այդ դրվագը որպես իսլամը դիվականացնող ավելի լայն մեդիա արշավի մաս։ Առանց բառը գործածելու՝ Ալ-Սավին փորձում է Իրաքում և Սիրիայում եզդիների դեմ ԻՊ-ի բռնությունների վերաբերյալ բազմաթիվ անհերքելի հաղորդումները ներկայացնել որպես «իսլամաֆոբիայի» դրսևորումներ։

Ստրկություն՝ երկրորդ ֆեթվան

2025 թվականի հունվարի 24-ի ֆեթվայում, որն արձագանք էր ԻՊ-ի՝ եզդի կանանց հետ սեռական հարաբերության իրավունք ունենալու պնդումների մանրամասն քննադատությանը՝ այն հիմնավորմամբ, որ նրանք գերի էին, Ալ-Սավին կրկին սկսել էր նույն վերացական դասական քննարկումից։ Նա կրկնել էր, որ իսլամը նախընտրում էր ազատ արձակել գերիներին, որ ստրկացումը երբեք մշտական նպատակ կամ պարտականություն չի եղել, որ ստրկության դեմ ժամանակակից միջազգային համաձայնագրերը պետք է պահպանվեն՝ որպես շարիաթի նպատակներին համապատասխանող, և որ պետք է կշռադատել արդյունքներն ու հետևանքները։

Հարցնողը պնդել էր, որ եզդիները «Գրքի մարդիկ» չեն (այդ պատճառով նույնիսկ դասական կանոնները մեծամասնության կարծիքով թույլ չէին տալիս հարճության հարաբերություն նրանց հետ), որ այդ արարքները խախտել են պայմանագրերը և որ դրանք հավասարազոր էին ազատ կանանց առևանգման և զինայի (ամուսնությունից կամ օրինական հարճությունից դուրս սեռական հարաբերությունը նշանակող իսլամական իրավական տերմին), այլ ոչ թե թասարրիի (դասական իսլամական իրավունքում ստրկացված կնոջ հետ օրինական հարճության հարաբերություն)։

Իր պատասխաններում շեյխը խեղաթյուրել էր ստրկության պատմությունը, ինչպես այն կիրառվել է պատմության ընթացքում իսլամական իշխանության տակ գտնվող տարածքներում՝ կեղծորեն պնդելով, թե իսլամը նպատակ է ունեցել վերացնել ստրկությունը, մինչդեռ իրականում ստրկությանը վերաբերվել է որպես կայուն ու մշտական հաստատության, որը սկսեց կորցնել իր ազդեցությունը աբոլիցիոնիստական շարժման դեմ առ դեմ, որը սկիզբ առավ Անգլիայում։

Ինչպես հայտնում է Հարոն Բաշիրը (Harron Bashir), «ստրկության և իսլամի մասին ժամանակակից քննարկումներում հաճախ, գրեթե համատարած, նշվում է, թե իսլամը միշտ նպատակ է ունեցել վերացնել ստրկությունը։ Սակայն այս պնդման առաջին բացահայտ ձևակերպումը ի հայտ եկավ միայն XIX դարի վերջին՝ առաջ քաշված եգիպտացի բարեփոխիչ Մուհամմադ Աբդուհի (մահ. 1323/1905) կողմից»։ Բաշիրը՝ Slavery, Abolition and Islam գրքի հեղինակը (Oxford University Press, 2025), ավելացնում է՝ «Ոչ մի նախորդ մուսուլման կրոնական գիտնական երբեք չի կոչ արել վերացնել ստրկությունը»։

Ալ-Սավին չի ասում, որ գերիներին ստրկացնելը սխալ է։ Նա ասում է, որ դա պետք է մի կողմ դնել, քանի որ աշխարհը համաձայնել է հրաժարվել դրանից և քանի որ այն դարձել է «կրոնի վրա հարձակումներ սկսելու պատճառ»։ Ամենահեռուն, ուր նա գնում է, այն է, որ «հեռու չէ իրականությունից» ասել, թե ստրկացմանը վերադարձն այժմ արգելված է։ Նույնիսկ դա հիմնվում է Ազգերի լիգայի ներմուծած պայմանագրային պարտավորության, այլ ոչ թե կրոնական հավատքի մեջ արմատացած բարոյական առարկության վրա։ Այս տրամաբանությամբ՝ ստրկության արգելքը արմատավորված է ոչ թե մարդու իրավունքներում կամ մարդկային հավասարության աստվածային ներշնչմամբ հավատալիքում, այլ իսլամի և մուսուլմանների հեղինակության վրա ստրկության ունեցած ազդեցության մեջ։

Սուլեյմանի գովասանքները

Չնայած իր հետադիմական գաղափարներին՝ Ալ-Սավիի ազդեցությունը խորքային է ԱՄՆ-ի իսլամիստական համայնքում։ Օրինակ՝ շեյխը վաղեմի հարաբերություններ ունի Տեխասում գործող մեկ այլ ծայրահեղականի՝ Օմար Սուլեյմանի հետ, որը Դալլասի շրջանում գործող Yaqeen Institute for Islamic Research-ի հիմնադիրն ու նախագահն է։ Mishkah University-ի կողմից 2013 թվականի ապրիլի 30-ին հրապարակված գովազդային տեսանյութում Սուլեյմանը Ալ-Սավիին ներկայացրել էր որպես առաջատար ուսուցիչ՝ նրան բնութագրելով որպես «առաջին տեղում կանգնած»՝ իրեն ոգեշնչածների շարքում, և անվանելով «մեր ժամանակների մուջադդիդ»։

«Արևմուտքում ես ոչ ոքի չեմ տեսել, ով հավասար լինի նրա գիտելիքին»,- ասել էր Սուլեյմանը՝ հավելելով, որ «նա ուսուցիչների ուսուցիչն է»։ Սուլեյմանը ցույց է տալիս բռնությունը արդարացնելու նույն պատրաստակամությունը, որը անցնում է Ալ-Սավիի որոշումների ամբողջ ընթացքում։ Հոկտեմբերի 7-ի կոտորածը դատապարտելու փոխարեն՝ Սուլեյմանը և նրա շրջապատը դա դիտարկել են որպես «դիմադրության» ակտ, որը կարող է օգնել միավորել ումման՝ մուսուլման հավատացյալների համաշխարհային համայնքը։

Ջալալ Թաղրիբը (Jalal Tagreeb), սուննիականության նախկին ջատագով, որը գրել է «Միդլ Իսթ Ֆորում»-ի համար, Focus on Western Islamism-ին (FWI) ասել է, որ ջիհադի հասկացությունն իր տեղը չունի ժամանակակից աշխարհում։ «Գրեթե 20 տարի մուսուլման գիտնական դառնալուն նախապատրաստվելուց և դաավայի ու խոսքի ջիհադին հսկայական ջանքեր նվիրելուց հետո ես եկել եմ այն եզրակացության, որ ջիհադի հասկացությունն անիմաստ է»,- ասել է նա։ «Ես կոչ եմ անում մուսուլմաններին լիովին հրաժարվել դրանից։ Այսօրվա քաղաքակիրթ աշխարհում նման գաղափարների տեղ չկա»։

FWI-ն կապ է հաստատել Ամերիկայի մուսուլման իրավագետների ասամբլեայի, Հյուսիսային Ամերիկայի իսլամական համալսարանի (Mishkah University) և Հյուսթոնի Բժշկական կենտրոնի իսլամական ընկերության հետ, սակայն պատասխան չի ստացել։ Այն կապ է հաստատել նաև Տեխասի գլխավոր դատախազի առաջիկա ընտրությունների երեք թեկնածուների հետ, քանի որ գլխավոր դատախազը վերահսկում է նահանգում շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունների վերաբերյալ օրենքների կիրարկումը։ Հարցում է ներկայացվել նաև հենց գլխավոր դատախազին, սակայն մեկնաբանություն դեռ չի ստացվել։