ԱՄՆ-ում բնակվող իրանցի տեղեկատուի մատնության հետևանքով Իրանում ձերբակալվել է ԱՄՆ կանաչ քարտի տիրապետող կին

Արիզոնայում բնակվող իրանցի կինը, ըստ հաղորդումների, ձերբակալվել է այն բանից հետո, երբ մեկ այլ իրանցի առցանց հարթակի միջոցով նրան նույնականացրել է Իսլամական Հանրապետության իշխանությունների համար՝ արտերկրում ռեժիմի դեմ ցույցերին նրա մասնակցությունից հետո։

Իրանական լրատվական կայքերը հայտնել են Իրանում Մեհրանգիզ Ռաստինի (Mehrangiz Rastin) ձերբակալության մասին, սակայն սկզբնական տեղեկություններում քիչ տվյալներ կային այն մասին, թե որտեղ էր Ռաստինը մասնակցել ցույցերին։ Դրանք տարածել են տեսանյութ, որտեղ նա պարում և երգում է Իրանից դուրս ինչ-որ վայրում կազմակերպված բողոքի ակցիայի ժամանակ, և նշել են, թե Իրանի որ հատվածում է նա ձերբակալվել։ Սակայն Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) հետ կապված «Ֆարս» գործակալությունը հետագայում հրապարակել է սքրինշոթեր, որոնք, ըստ երևույթին, բացահայտում են, թե ինչպես է նրա մասին տեղեկությունը հասել իրանական իշխանություններին։

Սքրինշոթերի համաձայն՝ Արիզոնայում բնակվող ինչ-որ մեկը Ռաստինի մասին հայտնել է Elaj [Բուժում] կոչվող առցանց հարթակի միջոցով։ Տեղեկատուն նրան նկարագրել է որպես Uber-ի վարորդ, որը 18 տարի ապրել է Միացյալ Նահանգներում և ունի կանաչ քարտ։ Հայտում ներառված են եղել տվյալներ նրա ամուսնու մասին, որը, ըստ հաղորդումների, ավտոսրահի սեփականատեր է, նրանց ճանապարհորդությունների, բահաի դավանանքի հետևորդ ընտանիքի անդամ ունենալու, ինչպես նաև ընտանիքի՝ Արիզոնայում ռեժիմի դեմ ցույցերին մասնակցելու մասին։

Եթե Ռաստինի ձերբակալության մասին հաղորդումները հաստատվեն, սա անդրազգային ճնշման ակնհայտ դեպք է՝ Իսլամական Հանրապետությունն օգտագործում է ֆիզիկական կամ թվային միջոցներ՝ իր սահմաններից դուրս ապրող մարդկանց սպառնալու, հետապնդելու, լռեցնելու կամ հարկադրելու համար։

Elaj-ը հրապարակել է արտերկրում բնակվող և բողոքի ակցիաներին մասնակցած մի շարք իրանցիների անձնական տվյալներ։ Ռեժիմը մարդկանց կոչ է արել իր հարթակի միջոցով նույնականացնել և հաղորդել ուրիշների մասին։ Որոշ պրոֆիլներ ներառում են իրական անուններ, լուսանկարներ, ազգային նույնականացման համարներ, ծննդյան ամսաթվեր և հոր անուններ։

Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռարձակման ընկերությունն ակտիվորեն գովազդել է նախագիծը, սակայն դեռ պարզ չէ, թե անվտանգության կամ պետական որ կառույցն է այն կառավարում։

Ռեժիմը նախկինում ևս տեղեկատուների և թվային հաղորդման համակարգերի միջոցով բացահայտել է Իրանի ներսում ցուցարարներին։ Elaj-ը, ըստ երևույթին, այդ պրակտիկան տարածում է իրանական սփյուռքի վրա՝ խրախուսելով մարդկանց հաղորդել արտերկրում ցույցերի մասնակցող հայրենակիցների մասին։ Հսկողության և մատնության այս մշակույթը չի սկսվել ո՛չ Elaj-ով, ո՛չ թվային տեխնոլոգիաների հայտնվելով։ Այն խոր արմատներ ունի Իսլամական Հանրապետությունում։

1982 թվականին Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր այաթոլլահ Ռուհոլլահ Խոմեյնին ուսումնական տարվա սկզբին ուղերձ է հղել իրանցի ուսանողներին՝ հորդորելով լրտեսել իրենց ուսուցիչներին, համակուրսեցիներին և նույնիսկ ընտանիքի անդամներին։ Ավելի քան չորս տասնամյակ անց այդ ցուցումը մնում է ռեժիմի կառավարման մտածելակերպի մաս։ Մեթոդները փոխվել են, բայց հիմքում ընկած սկզբունքը՝ ոչ. բոլորը պետք է հետևեն բոլորին, իսկ յուրաքանչյուր ոք, ով դուրս է գալիս ռեժիմի գաղափարական սահմաններից, պետք է հայտնվի վերահսկողության տակ։

2019 թվականին Իրանի դատական իշխանությունը ներդրեց տեքստային հաղորդագրությունների համակարգ, որը մարդկանց թույլ էր տալիս ուրիշների մասին հաղորդել ենթադրյալ իրավախախտումների լայն շրջանակի համար, այդ թվում՝ իսլամական գլխաշորը հանելու, խնջույքներ կազմակերպելու, ալկոհոլ օգտագործելու, սոցիալական ցանցերում անպատշաճ համարվող գրառումներ հրապարակելու կամ ցանկացած այլ գործունեությամբ զբաղվելու համար, որն իշխանությունները համարում են ռեժիմի կանոններին հակասող։

2026 թվականի հունվարին ցուցարարների կոտորածից հետո ռեժիմի դեմ համաշխարհային ցույցերին հաջորդած շրջանում իրանական իշխանությունները, ըստ երևույթին, Elaj-ի միջոցով այս մոդելը տարածել են Իրանի սահմաններից դուրս։ Հետևանքները մռայլ են։ Համակարգը, որը խրախուսում է մարդկանց հաղորդել իրանական սփյուռքի իրենց հայրենակիցների մասին, ռիսկ է ստեղծում, որ ամբողջ համայնքներ կդառնան կասկածի թիրախ։ Այն նաև հնարավորություններ է ստեղծում ահաբեկման, հետապնդման և անձնական տեղեկությունների հավաքման համար այն մարդկանց մասին, ովքեր իրենց բնակության երկրներում ոչ մի իրավախախտում չեն կատարել։

Միացյալ Թագավորության խորհրդարանի՝ մարդու իրավունքների հարցերով համատեղ հանձնաժողովը անդրազգային ճնշման մասին իր 2025 թվականի հուլիսի զեկույցում արձանագրել է ավելի լայն սպառնալիքը։ Հանձնաժողովը եզրակացրել է, որ Միացյալ Թագավորությունն անբավարար է վերահսկում և զսպում օտարերկրյա ճնշումը։ Այն կոչ է արել կառավարությանը ընդունել անդրազգային ճնշման պաշտոնական իրավական սահմանում, պահանջել ոստիկանության կողմից տվյալների համակարգային հավաքում և վերապատրաստում, ստեղծել տուժածների համար առանձին թեժ գիծ, բարեփոխել Ինտերպոլի «կարմիր թերթիկների» չարաշահումը և պայքարել հանրային մասնակցության դեմ ուղղված ռազմավարական դատական հայցերի դեմ։

Այս առաջարկությունները կարևոր են, քանի որ անդրազգային ճնշումը միշտ չէ, որ ունենում է սպանության դավադրության, ֆիզիկական հարձակման կամ օտարերկրյա հետախուզական ծառայողի ուղղակի սպառնալիքի տեսք։ Այն կարող է ներառել նաև հսկողություն, ահաբեկում, հետապնդում, անձնական տեղեկությունների հավաքում և անհատների մոբիլիզացում՝ իրենց համայնքների անդամներին թիրախավորելու համար։

Մենք չգիտենք, թե ինչու Ռաստինը որոշեց մեկնել Իրան, սակայն եթե նրա ձերբակալության մասին հաղորդումները ճշգրիտ են, հանգամանքները պահանջում են միջազգային խիստ դատապարտում։ Ոչ մի կառավարություն չպետք է արտերկրում հավաքված տեղեկությունը օգտագործի մարդկանց՝ խոսքի և հավաքների ազատությունն իրացնելու համար պատժելու նպատակով։

Հունվարյան կոտորածի ընթացքում իր վարքագիծը պաշտպանելու Իսլամական Հանրապետության փորձերում կա նաև հակասություն։ Իրանցի պաշտոնյաներն օտարերկրյա լրատվամիջոցներին ասել են, որ սպանվածները, ձերբակալվածները և մահապատժի ենթարկվածները խաղաղ ցուցարարներ չեն եղել, այլ զինված և բռնի ապստամբության մասնակիցներ։ Այդ պաշտոնյաները պնդել են, որ իշխանությունները հարգում են խաղաղ բողոքի իրավունքը։

Սակայն այդ փաստարկը փլուզվում է, երբ ռեժիմը թիրախավորում է Իրանից դուրս խաղաղ բողոքող իրանցիներին։ Ի՞նչ սպառնալիք են Իսլամական Հանրապետության համար ներկայացնում Արիզոնայում պարող, երգող և ցույցեր անցկացնող մարդիկ։ Ինչո՞ւ պետք է ռեժիմը զբաղվի նրանց քաղաքական գործունեությամբ այն երկրներում, որտեղ նրանք ունեն իրենց ընդդիմությունն արտահայտելու լիարժեք իրավունք։

Ուսանողներին՝ իրենց ուսուցիչներին, համակուրսեցիներին և ընտանիքներին լրտեսելու Խոմեյնիի 1982 թվականի կոչը պատկերել էր կասկածի ու քաղաքացիների՝ միմյանց դեմ մատնության վրա կառուցված հսկողության պետության մտածելակերպը։ Չորս տասնամյակ անց Elaj-ը, ըստ երևույթին, այդ նույն տրամաբանությանը տվել է թվային հարթակ և միջազգային ընդգրկում։