Աֆղանական ներդրումների սկանդալը վեր է հանում Իրանի տնտեսական անկումը

Աֆղանստանին իրանական հողատարածք հատկացնելու մասին համաձայնության հայտարարությունից հետո բարձրացած հանրային դժգոհությունը ստիպեց իրանցի պաշտոնյաներին անցնել վնասների նվազեցման՝ ի ցույց դնելով ոչ միայն հասարակական զայրույթի ուժգնությունը, այլև Իրանի տնտեսական անկման խորությունը՝ աստվածապետական կառավարման 47 տարիներից հետո։

2026 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Մոհսեն Զանգանեն (Mohsen Zanganeh), երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Աֆղանստանին մերձ ընտրատարածք ներկայացնող պատգամավորը, Իրանի պետական հեռարձակողի՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետության հեռուստառադիոընկերության կազմում գործող Sahar TV-ի եթերում հայտարարեց, որ «…Մենք հասել ենք համաձայնության, ըստ որի Աֆղանստանը կարող է սեփական տարածք ունենալ Չաբահար նավահանգստի ազատ գոտում»։

Հայտարարությունը, որն արվել էր Աֆղանստան կատարած վերջին այցի ընթացքում ձեռքբերումների մասին խոսելիս, առաջացրեց իրանցիների զայրացած արձագանքը։

Իրանում քիչ հարցեր կան, որ այդքան խոր զգացմունքներ են բորբոքում, որքան տարածքների կորուստը։ Իրանցիները մինչ օրս սգում են 19-րդ դարի սկզբին Ղաջարների դինաստիայի օրոք ցարական Ռուսաստանին զիջված տարածքները։ Այն ենթադրությունը, թե Իրանը կհանձնի ևս մեկ կտոր հող, ընդ որում՝ Աֆղանստանին, «Թալիբանի» միջնադարյան աշխարհայացքով, բորբոքեց զայրույթը և ավելացրեց նվաստացման զգացումը։ Իրանական սոցիալական ցանցերում հայտնվեցին «Իրանական հողի զիջումն Աֆղանստանին» վերնագրերը։

Արձագանքն այնքան ուժգին էր, որ միջամտեցին բարձրաստիճան պաշտոնյաները։ Արտգործնախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղայիի (Esmail Baghaei) մամուլի ասուլիսում հաղորդումները որակեց որպես «թյուրըմբռնում»։ «Դա, փաստորեն, ակնհայտ թյուրըմբռնում էր, որն առաջացել էր խորհրդարանի հարգարժան անդամներից մեկի արտահայտություններից»,- ասաց նա։

Այնուհետև նա բացատրություն տվեց։ Իրանցիների և «Թալիբանի» քննարկածը, Բաղայիի խոսքով, ինքնիշխանության փոխանցում չէր, այլ վարձակալության այնպիսի պայմանավորվածություն, ինչպիսին միջազգային պրակտիկայում կիրառվում է ցամաքով շրջափակված երկրներին նավահանգիստներ և բաց ջրեր մուտք ապահովելու համար։ Նման պայմանավորվածությունները, նրա պնդմամբ, կարող են նպաստել առևտրին և ամրապնդել բարիդրացիական հարաբերությունները։

Հերքումին հաջորդեց վերապահումը. Աֆղանստանի առնչությամբ որևէ պաշտոնական առաջարկ ներկայացված չէ, ասաց Բաղայիի։ Հարցը պարզապես բարձրացվել է Աֆղանստան նախարարական այցի ընթացքում պաշտոնական հանդիպման լուսանցքում, և Իրանը համաձայնել է այն ուսումնասիրել։

Զանգանեն նույնպես հստակեցրեց իր խոսքերը։ Նա նկատի է ունեցել, ասաց նա, որ Իրանը Չաբահար նավահանգստի ափամերձ հատվածում կհատկացնի մոտ տասը հեկտար հող և նավահանգստի ազատ գոտում՝ մոտավորապես 100 հեկտար՝ աֆղանական ներդրումների համար։ Աֆղանստանը կարող է զարգացնել ենթակառուցվածքներ, օրինակ՝ ցամաքային «չոր նավահանգիստ»՝ Աֆղանստանի միջազգային ջրեր մուտքը բարելավելու համար։ «Այս փոխըմբռնման իմաստն այն է, որ Աֆղանստանը ներդրում կկատարի այդ տարածքում»,- բացատրեց Զանգանեն՝ ընդգծելով, որ Իրանը չի փոխանցի ո՛չ տարածք, ո՛չ ինքնիշխանություն։

Չնայած պաշտոնյաների՝ պատգամավորի խոսքերը շտկելու փորձերին, այս պատմությունը աղ ցանեց այն ազգի վերքերին, որը մինչև հիմա էլ ափսոսում է 1979 թվականի հեղափոխության համար, որը հոգևորականներին բերեց իշխանության։ Ինչպե՞ս մի երկիր, որն օժտված է հսկայական բնական պաշարներով, ռազմավարական աշխարհագրական դիրքով, տարածաշրջանային առևտրի երկար պատմությամբ և տաղանդավոր, կրթված, արևմտամետ բնակչությամբ, հասավ այն կետին, որ «Թալիբանի» կառավարած Աֆղանստանից ներդրումների հեռանկարը կարող է ձեռքբերում համարվել։

Տասնամյակներ շարունակ Իսլամական Հանրապետության քաղաքականությունը վանել է օտարերկրյա ներդրողներին, որոնցից Իրանը կարող էր ստանալ առաջադեմ տեխնոլոգիաներ, փորձագիտություն և զգալի կապիտալ։ Քաղաքական մեկուսացումը, պատժամիջոցները, Արևմուտքի նկատմամբ գաղափարախոսական թշնամանքը և հզոր շահագրգիռ խմբերի կողմից գերակշռվող տնտեսական համակարգը սահմանափակել են Իրանի մուտքը միջազգային շուկաներ և ժամանակակից ներդրումներ։ Համաշխարհային տնտեսությանը ինտեգրվելու փոխարեն երկիրը հայտնվել է մեկուսացման մեջ։

Հեգնանքն այն է, որ Իրանն ունի այն առավելություններից շատերը, որոնք այլ երկրներ օգտագործել են իրենց տնտեսությունները վերափոխելու համար։ Նրա աշխարհագրական դիրքը կարող էր այն դարձնել Կենտրոնական Ասիան, Կովկասը, Հնդկական թերակղզին և Մերձավոր Արևելքը կապող խոշոր տարանցիկ հանգույց։ Նրա էներգետիկ պաշարները, արդյունաբերական հիմքը և պատրաստված աշխատուժը կարող էին բարգավաճում բերել։ Սակայն վարչակարգը տասնամյակների վատ կառավարման, գաղափարախոսական առճակատման և ինստիտուցիոնալ քայքայման արդյունքում վատնել է այդ առավելությունները։

Հակադրությունն այն երկրների հետ, որոնք 1979 թվականին Իրանի հետ համահավասար էին կամ ավելի անբարենպաստ դիրքից էին մեկնարկել, ցայտուն է։ Հարավային Կորեան դարձել է խոշոր տեխնոլոգիական և արդյունաբերական տերություն։ Պարսից ծոցի արաբական երկրները, որոնց իրանցիները ժամանակին ցածր էին համարում, վերածվել են միջազգային ներդրումների, առևտրի և ծառայությունների կենտրոնների։ Նրանց բնակչության կենսամակարդակն այժմ գերազանցում է իրանցիներինը։ Մինչդեռ Իրանի ժողովուրդը հետ է պահվել մի համակարգի կողմից, որը գաղափարախոսական առաջնահերթությունները դասում է տնտեսական զարգացումից վեր, իսկ վարչակարգին հավատարմությունը՝ իրավասությունից վեր։

Իրանի տնտեսական ներուժը չի անհետացել, սակայն Իսլամական Հանրապետության գաղափարախոսական ինստիտուտներն ու քաղաքականությունը խոչընդոտել են դրան, քանի որ վարչակարգը վերածվել է կակիստոկրատիայի՝ ամենաանկարող և ամենաոչ պիտանիների կառավարման։