Պարսից ծոցի արաբական պետությունները ապահովագրվո՞ւմ են Հնդկաստանի և Պակիստանի միջև
Պարսից ծոցի արաբական պետություններն ավելի ու ավելի հաճախ հարաբերություններ են փնտրում կոնկրետ հնարավորությունների հիման վրա, այլ ոչ թե բացառիկ դաշնակցության
Ռադիկա Լակշմինարայանանը հետազոտող և պատմաբան է, ով ավելի քան երեք տասնամյակ աշխատել է Քուվեյթի և Հնդկաստանի առաջատար հաստատություններում։ Նա Small States Security Dilemma—Kuwait after 1991 («Փոքր պետությունների անվտանգության երկընտրանքը․ Քուվեյթը 1991 թվականից հետո») գրքի հեղինակն է։
1947 թվականին Հնդկաստանի և Պակիստանի անկախությունից ու բաժանումից ի վեր երկու պետությունները մղել են մի շարք պատերազմներ և շարունակում են հակադրվել Քաշմիրի նկատմամբ հավակնությունների, սահմանային վեճերի ու ահաբեկչության հարցերում։ Վերջին տասնամյակում Հնդկաստանը պատմականորեն ձևավորված աշխարհիկ մոտեցումից անցել է ավելի բացահայտ հինդութվային քաղաքական օրակարգի՝ կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ ենթադրյալ խտրականության շուրջ աճող մտահոգության ֆոնին։ Պարսից ծոցի արաբական պետությունները, ինչպես Պակիստանը, մահմեդական մեծամասնություն ունեցող երկրներ են՝ կրոնական պահպանողականության տարբեր աստիճաններով, սակայն երկու մրցակից պետությունների հետ էլ հարաբերություններում տարանջատում են տնտեսական առևտուրը, անվտանգային շահերն ու կրոնական պատկանելությունը՝ միաժամանակ առաջնահերթություն տալով սեփական աշխարհառազմավարական իրողություններին։
Հնդկաստանն ու Պակիստանը սեղանին դնում են տարբեր առաջարկներ։ Հնդկաստանն առաջարկում է տնտեսական ծավալ, տեխնոլոգիա, ներդրումներ, կապակցվածություն և հսկայական սպառողական շուկա։ Պակիստանն առաջարկում է ռազմական փորձառություն, ինչը ամրապնդվել է Սաուդյան Արաբիայի հետ 2025 թվականի Ռազմավարական փոխադարձ պաշտպանության համաձայնագրով, ինչպես նաև Սաուդյան Արաբիայի և Թուրքիայի հետ Մեքքայի համատեղ համաձայնագրի վերջերս ստորագրմամբ, որը որոշ լրատվամիջոցներում, թերևս վաղաժամ, բնորոշվել է որպես «իսլամական ՆԱՏՕ»։ Տասնամյակներ շարունակ Պակիստանի զինվորական անձնակազմը մարզվել և ծառայել է Պարսից ծոցի արաբական պետությունների զինված ուժերի կողքին՝ հատկապես Սաուդյան Արաբիայում և Արաբական Միացյալ Էմիրություններում։ Հիմնականում ֆինանսական ճնշումներից տուժած Պակիստանը օգտվել է Պարսից ծոցի արաբական պետությունների ֆինանսական աջակցությունից, էներգակիրների մատակարարումներից և միլիոնավոր պակիստանցիների համար աշխատանքի հնարավորություններից։ Պարսից ծոցի արաբական պետությունների հետ ավելի ամուր կապերը կարող են Պակիստանին ապահովել ներդրումներով ու դիվանագիտական մանևրի տարածքով՝ միաժամանակ ամրապնդելով նրա դիրքը որպես Հարավային Ասիայի սահմաններից դուրս նշանակալի անվտանգային դերակատարի։
Տարածաշրջանում Պակիստանի ձևավորվող անվտանգային դերը չի կարող փոխարինել ամերիկյան անվտանգային երաշխիքներին, սակայն նրա ռազմական կարողությունները, միջուկային տերության կարգավիճակը և պատրաստված պաշտպանական անձնակազմ տեղակայելու կարողությունը կարող են զսպման գործոն լինել Պարսից ծոցի արաբական պետությունների համար։ Այդուհանդերձ, Պակիստանը բախվում է զգալի տնտեսական ու քաղաքական սահմանափակումների, իսկ նրա սահմանների ներսում գործում են ահաբեկչական խմբավորումներ։ Պակիստանի անվտանգային առաջարկի իրական արժեքը կախված կլինի այն բանից, թե ռազմական կարողությունը կարո՞ղ է վերածվել վստահելի և ժամանակին գործողության։ Սաուդյան Արաբիայի դեմ հութիների հարձակումները և Կարմիր ծովում անվտանգության վատթարացող իրավիճակն արդեն իսկ փորձարկում են՝ արդյո՞ք հավաքական պաշտպանության նրանց պարտավորությունները կարող են վերածվել գործնական զսպման։
Պարսից ծոցի արաբական պետությունները բաժանումից հետո Հնդկաստանի հետ իրենց հարաբերությունները կառուցել են էներգակիրների, առևտրի և միլիոնավոր հնդիկ աշխատողների աշխատանքի վրա։ Հնդկաստանի համար այդ հնդիկ հյուր-աշխատողները դրամական փոխանցումների միջոցով արտարժույթի խոշոր աղբյուր էին՝ ամրապնդելով Հնդկաստանի վճարային հաշվեկշիռը։ Այսօր Հնդկաստանը ցուցաբերել է տնտեսական աճ և տեխնոլոգիայի, ծառայությունների, դեղագործության, ինժեներական փորձագիտության ու ներդրումների աղբյուր է։ 2026 թվականի փետրվարին Հնդկաստանը և Պարսից ծոցի համագործակցության խորհուրդը սկսեցին ազատ առևտրի համաձայնագրի շուրջ բանակցությունները՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել ապրանքների ու ծառայությունների առևտուրը, ներդրումները և տնտեսական համագործակցությունը։ Նրանց հարաբերությունները դուրս են գալիս «նավթի դիմաց աշխատուժ» ավանդական մոդելի շրջանակներից։ Տնտեսական դիվերսիֆիկացմանն ուղղված մեծածավալ ազգային տեսլականներ հետապնդող Պարսից ծոցի արաբական կառավարությունների համար Հնդկաստանը կարող է ներդրում ունենալ կարևոր ռազմավարական ոլորտներում։ Հնդկաստանի հետ հարաբերությունները բխում են նաև Հնդկական օվկիանոսում նրա ավելի լայն հավակնություններից և Հնդկաստան-Մերձավոր Արևելք-Եվրոպա տնտեսական միջանցքից։
Պարսից ծոցի արաբական պետությունները չեն կարող ընտրություն կատարել հնդկական տնտեսական հզորության և պակիստանյան ռազմական փորձառության միջև։ ԱՄՆ-Իրան հակամարտությունից ի վեր նրանց կարիքները զգալիորեն փոխվել են, իսկ Հորմուզի նեղուցում ներկայիս խաթարումները բացահայտել են, որ նույնիսկ ԱՄՆ-ի հետ լայնածավալ անվտանգային գործընկերությունները չեն կարող ապահովագրել Պարսից ծոցի արաբական պետությունների խոցելիությունը։ Նրանց անհրաժեշտ են ներդրումներ ու զսպում, տեխնոլոգիա ու ռազմական կարողություն, շուկաներ ու ծովային անվտանգություն, էներգետիկ գործընկերություններ և պարենային անվտանգություն։ Հակամարտությունը ցույց է տալիս, որ որևէ արտաքին գործընկեր առանձին վերցրած չի կարող ապահովել և երաշխավորել նրանց բոլոր կարիքները։
Ուստի նրանք վարում են բազմակողմ հավասարակշռության քաղաքականություն Չինաստանի, Հնդկաստանի, Պակիստանի, Թուրքիայի, Եվրոպայի և այլ տերությունների հետ։ Այս ռազմավարությունը պարտադիր չէ, որ հակաամերիկյան լինի, այլ պատասխան է ընկալվող անորոշությանը և ԱՄՆ-ի հետ գործընկերության համեմատ սեփական խոցելիությանը։ Պարսից ծոցի արաբական պետություններն ավելի ու ավելի հաճախ ձգտում են հարաբերություններ կառուցել կոնկրետ կարողությունների հիման վրա, այլ ոչ թե բացառիկ կողմնորոշման։ Նրանք պարտադիր չէ, որ հակակշռեն Միացյալ Նահանգներին, այլ ապահովագրվում են ամերիկյան հակաօդային և հակահրթիռային պաշտպանության, հնդկական տեխնոլոգիաների, պակիստանյան ռազմական փորձառության, չինական առևտրի ու ենթակառուցվածքների և Թուրքիայի պաշտպանական աջակցության միջև՝ միաժամանակ փորձելով պահպանել Իրանի հետ իրենց դիվանագիտական կապուղիները։
Սա հասկանալը կենտրոնական նշանակություն ունի ԱՄՆ ռազմավարական շահերի համար։ Տարածաշրջանում Հնդկաստանի աճող դերը հատվում է և նույնիսկ լրացնում է Ամերիկայի սեփական հնդխաղաղօվկիանոսյան ռազմավարությունը։ Պակիստանը պահանջում է այլ հաշվարկ, քանի որ Պակիստանը Սաուդյան Արաբիայի և Թուրքիայի հանդեպ պարտավորությունները համադրում է Հնդկաստանի, Իրանի և Աֆղանստանի ուղղությամբ իր անվտանգային առաջնահերթությունների հետ։ Թուրքիան այս հանգույցին ավելացնում է նաև ռազմարդյունաբերական և տեխնոլոգիական կարևոր հարթություն։ Բազմակողմ հավասարակշռությունը կարող է նաև հանգեցնել համընկնող անվտանգային պարտավորությունների, տարամիտվող տեխնոլոգիական չափորոշիչների, փոխգործելիության խնդիրների և միմյանց հետ մրցակցող արտաքին պարտավորությունների՝ անհնար դարձնելով հավաքական գործողությունը։ Հնդկաստանի և Պակիստանի պատմական մրցակցությունը պոտենցիալ կարող է տարածվել տարածաշրջանի վրա և Պարսից ծոցի արաբական պետությունների ներսում ստեղծել մասնատվածության ևս մեկ շերտ՝ հատկապես հաշվի առնելով դրանցում բնակվող հնդկական ու պակիստանյան հսկայական սփյուռքը։
Պարսից ծոցի արաբական պետությունների ռազմավարական երկընտրանքը այլևս այն չէ, թե որ արտաքին տերությունը կարող է ապահովել տարածաշրջանի անվտանգությունը, այլ այն, թե ինչպես նրանք կարող են ապահովագրվել բազմաթիվ գործընկերությունների միջև՝ առանց դրանցից որևէ մեկից կախվածության մեջ ընկնելու։ Ուստի Պարսից ծոցի արաբները պարզապես չեն դիվերսիֆիկացնում իրենց մատակարարներին, այլ դիվերսիֆիկացնում են իրենց ռազմավարական հարաբերությունները՝ անկայուն աշխարհագրական միջավայրում գոյատևելու համար։ Պարսից ծոցի արաբական պետությունները կարող են Պակիստանի և Հնդկաստանի միջև ապահովագրվել՝ հարց առ հարց մոտեցմամբ, սակայն պատրաստ չեն լիովին և բացառապես նվիրվել մեկին կամ մյուսին։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)