Թուրքիայի թշնամանքի աճի պայմաններում պետք է արդյոք Սոմալիլենդը բաց պահի Թուրքիայի հյուպատոսությունը
Որոշ կողմեր մտավախություն ունեն, որ հյուպատոսությունը հետախուզական կենտրոն է, որտեղից թուրք գործակալներն աջակցում են հակառակորդներին և խարխլում Սոմալիլենդի ներքին համախմբվածությունը։
Սիյադ Մադեյը Նայրոբիում բնակվող իրավաբան և քաղաքականության վերլուծաբան է՝ Արևելյան Աֆրիկայի և Աֆրիկայի եղջյուրի պետական ու մասնավոր հատվածներում ավելի քան քսանհինգ տարվա փորձով։ Նախկինում նա ավելի քան տասնհինգ տարի աշխատել է Քենիայի Ազգային բանկում։
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը 2026 թվականի սեպտեմբերի 22-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում իր ելույթում հանդես է եկել Սոմալիի անվտանգության և ինստիտուցիոնալ կարողությունների ամրապնդման օգտին՝ անուղղակիորեն մերժելով Սոմալիլենդի՝ ճանաչման հասնելու 35-ամյա ձգտումը։
1960 թվականի միավորումից հետո անցած վեց ու կես տասնամյակների մեծ մասի ընթացքում Թուրքիան քիչ հետաքրքրություն էր ցուցաբերում՝ Սոմալին կպահպանի՞ իր միասնականությունը, թե՞ ոչ, իսկ 2013 թվականից նրա հյուրընկալած Սոմալիի և Սոմալիլենդի բանակցությունները, որոնց սեղանի շուրջ նախագահ Հասան Շեյխ Մահմուդն էր, ավարտվեցին հաղորդագրություններով և գրեթե ոչինչ չտվեցին դրանից զատ։ Սակայն 2025 թվականի դեկտեմբերին Իսրայելի կողմից Սոմալիլենդը ճանաչելուց չորս օր անց Էրդողանը Ստամբուլում կանգնեց Մահմուդի կողքին և հայտարարեց, որ Սոմալիի միասնության պահպանումը «բոլոր հանգամանքներում» Թուրքիայի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի։
Մոգադիշուում Թուրքիայի դեսպանատունը, որտեղ տեղակայված է նաև նրա ռազմական կցորդը, նշում է, որ Սոմալիլենդի համար հյուպատոսական ծառայությունները իրականացվում են Հարգեյսայի ներկայացուցչության միջոցով, թեև նման գործունեությունը համոզիչ չի թվում՝ հաշվի առնելով անձնակազմի հարաբերական չափը Սոմալիլենդում թուրքերի փոքր թվի համեմատ։ Այսօր Սոմալիլենդում մտավախություն կա, որ Թուրքիայի հյուպատոսությունը հետախուզական հանգույց է, որտեղից թուրք գործակալները փորձում են օգնել հակառակորդներին և խարխլել Սոմալիլենդի համախմբվածությունը։
Իսրայելի մուտքը Սոմալիլենդ և Իսրայելի հասցեին Թուրքիայի աճող սպառնալիքներն ավելի հրատապ են դարձնում Թուրքիայի հյուպատոսության հարցը։ Իսրայելի արտաքին գործերի նախարարությունը Սոմալիլենդում հրեական պետության առաջին բանագնաց է նշանակել Մայքլ Լոտեմին (Michael Lotem), որը նախկինում Քենիայում դեսպան էր։ Թուրքական ներկայացուցչության կողմից հետախուզական տվյալներ հավաքելու վերաբերյալ հրապարակային ապացույցներ չկան, սակայն դրա աշխատակիցները Բերբերայից գտնվում են մի քանի ժամվա ավտոճանապարհի հեռավորության վրա և հաշվետու են այն դեսպանատանը, որի երկրի կառավարությունը Իսրայելի կողմից ճանաչումն անվանել է անօրինական։
Թեև Թուրքիան հերքում է չարաշահումները, չի կարողացել բացատրել, թե ինչու է իրեն պետք կամ ինչու է ցանկանում հյուպատոսություն ունենալ Հարգեյսայում՝ հաշվի առնելով Էրդողանի թշնամական վերաբերմունքը Սոմալիլենդի ճանաչման կամ անգամ ինքնավարության հանդեպ։ Թուրքիան հպարտանում է տնտեսական դիվանագիտությամբ, բայց թուրքական աջակցությունը հազվադեպ է օգուտ տալիս Սոմալիլենդին։ Փոխարենը Թուրքիայի առևտրային և ռազմական ներդրումները կենտրոնացած են Սոմալիի կառավարության վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում։ 2026 թվականի ապրիլին «Չաղրը Բեյ» հորատանավը երեք թուրքական ռազմանավերի ուղեկցությամբ ժամանեց՝ Սոմալիի հարավային ափերի մոտ Curad-1 հորատանցքը հորատելու համար։ 2024 թվականի փետրվարին ստորագրված տասնամյա պաշտպանական շրջանակային համաձայնագիրը թուրքական ռազմածովային ուժերին լիազորեց պաշտպանել Սոմալիի ջրերը։
Իրանի պատերազմը վերակենդանացրել է սոմալիական ծովահենությունը, և 2026 թվականի օգոստոսին, ինչպես հայտնում է Սոմալիի պաշտպանության նախարարությունը, թուրքական ռազմանավերը և սոմալիական ուժերը սպանեցին 14 ծովահենի՝ ազատելու Latuf բեռնանավը, որը, մի շարք հաղորդումների համաձայն, Մոգադիշուում թուրքական բազայի համար տեղափոխում էր թուրքական զենք և կապի սարքավորումներ։ Յուրաքանչյուր նման գործողություն բնականոն է դարձնում սոմալիական ջրերում թուրքական հենակայանի առկայությունը և թուրքական ռազմածովային ուժերին մոտեցնում Ադենի ծոցին՝ այն ջրերում, որոնք պարեկում է Սոմալիլենդի առափնյա պահպանությունը, բայց որոնց նկատմամբ Սոմալին տասնամյակներ շարունակ որևէ ազդեցություն չի ունեցել։ Հաշվի առնելով Մոգադիշուի ոտնձգությունները Սոմալիլենդի օդային տարածքի նկատմամբ՝ Սոմալիլենդը իրավացի է մտահոգվելու, որ Թուրքիա-Սոմալի ռազմածովային պայմանավորվածությունը միտված է Սոմալիլենդին զրկել ծով լիարժեք ելքից և փոխարենը նպատակ ունի խստացնել շրջափակումը։
Սոմալիի այլ հատվածներում Թուրքիայի վարքագիծը նույնպես տագնապ է հարուցում։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 3-ին հարված է հասցվել Դոլոուում գտնվող գեներալ Մահադ Աբդիրահմանի բնակավայրին․ նա Սոմալիի քրեակատարողական կորպուսի նախկին հրամանատար է և ընդդիմադիր գործիչ, և հարձակման հետևանքով վիրավորվել են նա, նրա կինը և մի քանի խաղաղ բնակիչներ։ Ջուբալենդ նահանգի կառավարությունը մեղադրել է Թուրքիային։ Մոգադիշուն հերքել է որևէ դերակատարություն, իսկ Անկարան որևէ մեկնաբանություն չի ներկայացրել։ Կիսմայոյում, Աֆմադոուում, Դոլոուում և Պունտլենդի Դանգորոյոյում ցուցարարներն այրել են թուրքական դրոշներ։ Եթե Անկարան փորձում է օգնել Հասան Շեյխ Մահմուդին՝ կենտրոնացնելու վերահսկողությունը դաշնային նահանգների նկատմամբ, ապա Հարգեյսան չի կարող ենթադրել, թե Թուրքիան դուրս կմնա Սոմալիլենդի հետ ապագա որևէ դիմակայությունից։
Հյուպատոսությունը բաց պահելու օգտին նույնպես փաստարկներ կան։ Այն կարող է վիզաներ տրամադրել այն սոմալիլենդցիներին, որոնք Թուրքիայում սովորում են, առևտուր անում կամ բուժում ստանում, թեև էլեկտրոնային վիզաների տրամադրումը նվազեցնում է դրա հյուպատոսական նշանակությունը՝ մի քանի տարի առաջվա համեմատ։ Հյուպատոսության արտաքսումը Մոգադիշուին կտար մի պատմություն, թե Սոմալիլենդը դարձել է Իսրայելի հաճախորդը։ Սոմալիլենդի պետականության օգտին ամենաուժեղ փաստարկը միշտ եղել է նրա վարքագիծը, և այն պետությունը, որը հարգում է հյուպատոսական նորմերը, այդ փաստարկն ավելի լավ է ներկայացնում, քան այն, որը դռներ է շրխկացնում։ Այդ ուղին կարող է կարևոր լինել նաև Անկարայի համար, եթե Թուրքիային պետք լինի միջոց՝ հետ կանգնելու այն դիրքորոշումներից, որոնց մեջ Մոգադիշուն նրան մղել է։
Հյուպատոսական հարաբերությունների մասին Վիեննայի կոնվենցիան ընդունող պետությանը թույլ է տալիս ազգային անվտանգության նկատառումներով գոտիներ փակել հյուպատոսական անձնակազմի համար և առանց բացատրության ցանկացած հյուպատոսական պաշտոնյայի հայտարարել անընդունելի։ Հյուպատոսությունը փակելու փոխարեն Հարգեյսան պետք է կիրառի այդ կանոնները՝ Բերբերայի նավահանգիստը, օդանավակայանը և առափնյա գոտին օտարերկրյա հյուպատոսական անձնակազմի համար հայտարարելով փակ, և պահանջի, որ Անկարան Թուրքիայում ընդունի Սոմալիլենդի փոխադարձ գրասենյակը։ Եթե Անկարան հրաժարվի, հյուպատոսությունը պետք է փակվի։ Անկարան, հավանաբար, կհրաժարվի, և Հարգեյսան պետք է պատրաստ լինի այդ պատասխանին։ Հրաժարումը Սոմալիլենդին հնարավորություն կտա փակել հյուպատոսությունը՝ փոխադարձության հիմքով։
ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը պետք է Մոգադիշուին տրվող անվտանգության աջակցությունը պայմանավորի Դոլոուի հարվածի վերաբերյալ վստահելի քննությամբ և դաշինքի միջոցով ճնշում գործադրի Անկարայի վրա՝ բացահայտելու, թե ինչ հրթիռներ և ռեակտիվ արկեր է այն մտադիր փորձարկել Վարշեյխում։ Այն պետք է նաև աջակցի Հարգեյսայի իրավունքին՝ սահմանելու այն պայմանները, որոնցով օտարերկրյա ներկայացուցչություններն աշխատում են իր հողի վրա։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)