Ադրբեջանը չպետք է զիջի իսլամիստական ճնշմանը կանանց կրթության հարցում

2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի նախարարների կաբինետը փոփոխություններ կատարեց դպրոցական համազգեստի կանոնակարգում՝ արգելելով այն հագուստը, որը համարվում է աշխարհիկ կրթությանը անհամապատասխան։ Թեև քաղաքականությունը գլխաշորը չի նշում, դրա կիրառումը հանգեցրեց նրան, որ դպրոցները սկսեցին մուտք չթողնել գլխաշոր կրող աշակերտներին և ուսուցիչներին։ Որոշումը բողոքի ցույցեր ու դպրոցական բոյկոտներ առաջացրեց՝ Թուրքիայում հակասություններ հարուցելով և Իրանում մտահոգություն խորացնելով։ Վարչական վեճից անդին այս ճգնաժամը բացահայտում է կանանց կրթության, կրոնական հեղինակության և քաղաքական աշխարհիկության շուրջ կառուցվածքային պայքարը մահմեդական մեծամասնություն ունեցող պետություններում։

Ադրբեջանական պետության առանցքային նպատակը աղջիկներին հարկադիր քողարկումից և իսլամիստական հայրիշխանական գերակայությունից պաշտպանելն է։ Քաղաքական իսլամիզմը կանացի մարմինը օգտագործում է որպես նշան՝ տղամարդկային իշխանության ներքո ենթարկվելը պարտադրելու համար։ Մարդու իրավունքների միջազգային շրջանակները սահմանում են, որ երեխաներն ունեն հիմնարար իրավունք՝ պաշտպանված լինելու ծնողական սոցիալական և կրոնական այն ճնշումներից, որոնք վտանգում են նրանց զարգացման հնարավորությունները, բարեկեցությունը և հավասար քաղաքացիությունը։

Պատմական նախադեպերը ցույց են տալիս, թե ինչպես է կանանց կրթությունը մնում պահպանողական հակազդեցության թիրախ։ 1920-ականներին Աֆղանստանի արքա Ամանուլլահը հիմնեց աղջիկների դպրոցներ և կին ուսանողներ ուղարկեց Թուրքիա՝ բարձրագույն կրթություն ստանալու, սակայն կրոնական ընդդիմությունը ապամոնտաժեց նրա արդիականացման ջանքերը։ Տասնամյակներ անց այաթոլլահ Ռուհոլլահ Խոմեյնին մոբիլիզացվեց Իրանում աշխարհիկ բարեփոխումների դեմ, ինչը հանգեցրեց պարտադիր քողարկման պահանջներին։ Այսօր «Թալիբանի» գենդերային ապարտեիդի ռեժիմը և կանանց բացառումը միջնակարգ ու բարձրագույն կրթությունից արտացոլում են կրոնական հարկադրանքի ծայրահեղ վերջնակետը։

Անհատական իրավունքների, կրոնական ավանդույթի և քաղաքացիական հավասարության միջև լարվածությունները համընդհանուր են․ օրինակ՝ Իսրայելի Քնեսեթն ընդունեց օրենսդրություն, որը թույլ է տալիս գենդերային տարանջատում համալսարանական լսարաններում՝ բանավեճ առաջացնելով այն մասին, թե արդյոք ուղղափառությանը զիջումները վտանգում են կանանց ակադեմիական մասնակցությունը։

Սակայն պետականորեն պարտադրվող աշխարհիկությունը չպետք է կրկնօրինակի կրոնական հայրապետականությունը։ Աշխարհիկության հակառակորդները հաճախ գենդերային հավասարությունը ներկայացնում են որպես օտար՝ արևմտյան պարտադրանք, մինչդեռ ֆունդամենտալիստները կնատյացությունը, հակասեմիտիզմը և հոմոֆոբիան ներկայացնում են որպես անփոփոխ։ Երկու պնդումներն էլ աղավաղում են պատմությունը։ Մահմեդական աշխարհի որոշ հատվածներում դոգմաները ժամանակակից երևույթներ են՝ ձևավորված քսաներորդ դարի քաղաքական գաղափարախոսություններով, գաղութային իրավական օրենսգրքերով և ավտորիտար ազգակերտմամբ։ Մինչ այդ զարգացումները դասական իսլամական քաղաքակրթությունը դրսևորում էր մշակութային բացություն, կրոնական հանդուրժողականություն և ճկունություն՝ գենդերի և սոցիալական նորմերի հարցում, հաճախ բարենպաստորեն հակադրվելով միջնադարյան Արևմտյան Եվրոպայի կոշտ ուղղափառությանը։

Այս պատմական բացամտությունը գովերգվում է դասական գրականության մեջ։ Նիզամի Գյանջևիի՝ պարսկական պոեզիայի հենասյան և ադրբեջանական մշակութային ժառանգության կենտրոնական դեմքի, ստեղծագործությունները համոզիչ վկայություն են նախամոդեռն տարածաշրջանային հումանիզմի մասին։ «Խոսրով և Շիրին» գլուխգործոցում Գյանջևին կին հերոսուհիներին պատկերում է որպես ինքնուրույն, մտավոր առումով հզոր կերպարներ՝ օժտված քաղաքական սուբյեկտայնությամբ և բարոյական հեղինակությամբ։ Ավելին, միջնադարյան պարսկալեզու գրականությունը պարբերաբար ներկայացնում էր զգացմունքի և ինքնության ճկուն պատկերումներ՝ արտացոլելով բազմազանության հետ ներդաշնակ մշակութային ժառանգություն։

Ներկա ճգնաժամը լուծելու համար քաղաքականության շրջանակները պետք է ներառեն ռազմավարություն, որն անդրադառնում է բոլոր երեխաների կրթությունն ապահովելու հրամայականին՝ անկախ նրանց հագուստից։ Դպրոցական աղջիկները չեն կարող պատանդ դառնալ՝ հայտնվելով իրենց ծնողների կրոնական համոզմունքների և պետության կոշտ քաղաքականության միջև․ աշակերտներին բացառման միջոցով պատժելը պատժում է հենց այն երեխաներին, որոնց պետությունը ձգտում է պաշտպանել։

Ադրբեջանական իշխանությունները պետք է փնտրեն ստեղծագործ, ներառական ուղիներ՝ ինչպիսիք են ընդունելության ճկուն մեխանիզմները, հագուստի անցումային ուղեցույցները և դպրոցահեն խորհրդատվական ուղիները, որպեսզի այս դպրոցականներին ինտեգրեն հիմնական կրթության մեջ՝ միաժամանակ ստեղծելով կայուն շրջանակներ նոր քաղաքականությունը կիրառելու համար՝ առանց սովորելու իրավունքը խախտելու։

Ավելին, որպեսզի գենդերային նախաձեռնությունները մնան ազատագրական, ժողովրդավարական և մասնակցային, ջանքերը պետք է խթանեն կանանց առաջնորդությունը։ Ադրբեջանը պետք է ստեղծի անկախ վերանայման հանձնաժողովներ՝ կազմված ֆեմինիստ գիտնականներից, մանկավարժներից, մանկապաշտպանության փորձագետներից և տարբեր աշխարհիկ ու կրոնական միջավայրերից կանանցից, որոնք կուղղորդեն քաղաքականության իրագործումը։ Գենդերային արդարության առաջխաղացումը պահանջում է նաև ինտեգրված մոտեցում, որը տեղական կառավարումը կապում է մահմեդական մեծամասնություն ունեցող հասարակությունների համատարածաշրջանային համերաշխության հետ։ Անդրսահմանային կոալիցիաների կառուցումը թույլ է տալիս կին գիտնականներին և ակտիվիստներին փոխանակել տղամարդկային հարկադրանքին դիմակայելու ռազմավարություններ։ Այս շրջանակները պետք է առաջնահերթություն տան մարդու իրավունքների արդյունավետ մեխանիզմներին․ «մշակութային բազմազանությանը» կամ «կրոնական զգայունությանը» ուղղված կոչերը երբեք չպետք է ծառայեն որպես պատրվակ՝ հայրիշխանական գործելակերպերը կամ հարկադիր քողարկումը օրինականացնելու համար։