Վարորդական իրավունքից այն կողմ՝ բավարա՞ր է սաուդցի կանանց կյանքի փոխակերպումը

Սաուդյան Արաբիայում կանանց կյանքը վերջին տասնամյակում փոխակերպվել է թագաժառանգ Մոհամմեդ բին Սալմանի բարեփոխումների օրակարգով պայմանավորված փոփոխությունների հետևանքով։ Այդ բարեփոխումները կասկածի տակ են դրել այն պատկերացումները, որոնք սաուդցիները ժամանակին ընդունում էին որպես անփոփոխ։ Դրանք նաև արձանագրել են տնտեսական այն իրողությունը, որ նավթից այն կողմ դիվերսիֆիկացման ձգտող տնտեսությունը չի կարող իրեն թույլ տալ բնակչության կեսին թողնել հանրային կյանքի եզրին։

Ուստի Saudi Vision 2030-ը կանանց մասնակցությունը դարձրեց ոչ միայն սոցիալական նպատակ, այլև տնտեսական հրամայական։ Տեղաշարժի, զբաղվածության և հանրային մասնակցության սահմանափակումների վերացումը հանգեցրել է փոխակերպման, որը, թեև պետության կողմից է ղեկավարվում, դժվար է ներկայացնել որպես զուտ ցուցադրական։ Սաուդցի կանայք մուտք են գործել համալսարաններ, աշխատավայրեր, բիզնես և տեխնիկական մասնագիտություններ ու հանրային կյանքում զբաղեցնում են գնալով ավելի տեսանելի դիրքեր։

Իրավական առումով սաուդցի կանայք 2018 թվականին ստացան մեքենա վարելու իրավունք, իսկ 2019 թվականին սաուդյան օրենսդրությունը մեղմացրեց տղամարդ խնամակալության հետ կապված սահմանափակումները՝ կանանց տալով տեղաշարժի և ճանապարհորդության իրավունքներ։ Ընդլայնվեց զբաղվածության հասանելիությունը, բարելավվեցին աշխատավայրում պաշտպանության մեխանիզմները, իսկ Wusool-ի և Qurrah-ի նման ծրագրերը թիրախավորեցին փոխադրման և խնամքի հետ կապված խոչընդոտները։ «Սաուդացիացման» քաղաքականությունը նաև ավելի ուժեղ խթաններ ստեղծեց մասնավոր հատվածի գործատուների համար՝ աշխատանքի ընդունելու սաուդյան քաղաքացիների, այդ թվում՝ կանանց։ Այս քաղաքականությունները լրացրին կանանց՝ աշխատելու իրավական իրավունքը՝ նրանց տրամադրելով համապատասխան հմտություններ, ենթակառուցվածք և ինստիտուցիոնալ աջակցություն այդ իրավունքներն իրացնելու համար։ Կանանց մասնակցությունն աշխատուժում կտրուկ աճեց՝ 2016 թվականի 22,8 տոկոսից հասնելով 33,6 տոկոսի 2025 թվականին՝ գերազանցելով Saudi Vision 2030-ի 30 տոկոս թիրախը։ Սա ցույց է տալիս, որ Սաուդյան Արաբիայում քաղաքական իշխանության, տնտեսական անհրաժեշտության և ինստիտուցիոնալ քաղաքականության զուգամիտումն արագացրել է սոցիալ-տնտեսական փոխակերպումը։

Եվ այնուամենայնիվ, թեև Սաուդյան Արաբիայում կանանց մասնակցությունն անցել է խորհրդանշական ընդգրկման սահմանը, հզորացման ճանապարհը դեռ երկար է։ Բարեփոխումների առաջին փուլը կանանց տվել է հասանելիություն, սակայն հաջորդ փուլը պետք է վերաբերի գործելունակությանը, տնտեսական հզորությանը, առաջնորդությանը և որոշումների կայացմանը։ Պատճառն այն է, որ կինը կարող է մուտք գործել աշխատաշուկա և միաժամանակ մնալ տնտեսապես կախյալ, զրկվել առաջխաղացումից կամ նույնիսկ չունենալ սեփական ակտիվները տնօրինելու կարողություն։ Չնայած իր կրթությանն ու հմտություններին՝ նա կարող է երբեք չհասնել տնօրենների խորհրդի նիստերի սենյակ, որտեղ հնարավոր է ռազմավարական որոշումներ կայացնել։ Հզորացման իրական չափանիշը չի կարող հիմնվել միայն այն բանի վրա, թե քանի կին է աշխատում. այն պետք է ներառի նաև այն ոլորտները, որտեղ նրանք աշխատում են, որքան են վաստակում, ինչին են տիրապետում, որքան բարձր են բարձրանում և որքան իշխանություն են իրականացնում։

Համաշխարհային բանկի Women, Business and the Law 2026 շրջանակում Սաուդյան Արաբիան իրավական շրջանակների գծով ունի 56,2/100 միավոր, աջակցող շրջանակների գծով՝ 72,0, կիրարկման ընկալումների գծով՝ 50,7։ Բարձր են միավորները հավասար վարձատրության, ինչպես նաև ծնողության, աշխատանքի և երեխայի խնամքի ուղղություններով։ Սակայն ամուսնությունն ու ակտիվները մնում են ավելի թույլ ոլորտներ՝ յուրաքանչյուրը 25 միավորով, մինչդեռ տեղաշարժի ցուցանիշը 38 է, ձեռներեցությանը՝ 50։ Սա հուշում է, որ տնտեսական հզորության բաշխումը դեռ անհավասար է։

Իրավական բարեփոխումներն առկա են, սակայն ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները, վարչական ընթացակարգերը և կիրարկման մեխանիզմները պետք է զարգանան՝ իրական ազդեցություն ապահովելու համար։ Դրանք պետք է ուղեկցվեն բողոքարկման հասանելի մեխանիզմներով, թափանցիկ վարչական ընթացակարգերով, արդյունավետ իրավական պաշտպանության միջոցներով և կատարումն ապահովելու ընդունակ ինստիտուտներով։ Քանի դեռ de jure և de facto իրավունքների միջև եղած բացը չի կամրջվել, կանայք կմնան առանց հզորացման ուղղությամբ իրական առաջընթացի։

Սաուդյան Արաբիայում ձևավորվող կանանց ձեռներեցական էկոհամակարգը լավատեսության հիմքեր է տալիս։ Կանայք գնալով ավելի տեսանելի են էլեկտրոնային առևտրի, զբոսաշրջության, տեխնոլոգիաների, խորհրդատվության, սննդի և հյուրընկալության ոլորտներում՝ պետության աջակցությամբ տրամադրվող զգալի ֆինանսավորման, վերապատրաստման և ձեռներեցության ծրագրերի շնորհիվ։ Սակայն քաղաքականության հաջորդ մարտահրավերը կին ձեռներեցներին փոքր և միկրոձեռնարկություններից տեղափոխելն է դեպի կապիտալատար, տեխնոլոգիահենք և մասշտաբավորվող բիզնեսներ։ Դա կպահանջի վարկերի և վենչուրային կապիտալի ավելի դյուրին հասանելիություն, բիզնեսի և սեփականության իրավունքների ավելի ուժեղ պաշտպանություն, գնումների հնարավորություններ, մենթորական ցանցեր, շուկայի հասանելիություն և մեխանիզմներ, որոնք կին սեփականատերեր ունեցող ընկերություններին թույլ կտան մասշտաբավորվել։ Կորպորատիվ միջավայրում, որը կառուցվածքով և մտածելակերպով դեռ հիմնականում նահապետական է, կանայք շարունակում են հայտնվել բարձր մակարդակի որոշումների կայացումից դուրս մղված։

Ավելին, թեև ազգայնացման քաղաքականությունը դրական ազդեցություն է ունեցել սաուդյան քաղաքացիների, այդ թվում՝ կանանց վրա, երկրի աշխատաշուկան շարունակում է հատվածավորված մնալ։ Ուստի ազգային աշխատաշուկային նպաստող առավելություններն ինքնաբերաբար չեն տարածվում միգրանտ կանանց վրա, որոնք հիմնականում շարունակում են կենտրոնացած մնալ ցածր վարձատրվող ծառայությունների ոլորտում, տնային աշխատանքում, առողջապահության և երեխայի խնամքի հետ կապված զբաղմունքներում։ Փոխակերպող աշխատաշուկայի քաղաքականությունը չի կարող կանգ առնել քաղաքացի/ոչ քաղաքացի բաժանման վրա. այն պետք է անդրադառնա նաև այն պայմաններին, որոնցում գործում է կանանց ավելի լայն աշխատուժը՝ ներառյալ աշխատավարձերը, աշխատավայրում պաշտպանության մեխանիզմները, տեղաշարժը և իրավական պաշտպանության միջոցների հասանելիությունը։

Կրթությունն էլ ներկայացնում է ևս մեկ պարադոքս։ Սաուդցի կանայք կրթված են՝ բարձրագույն կրթության ոլորտում ուժեղ ներկայացվածությամբ և գիտության, տեխնոլոգիաների, ճարտարագիտության, բժշկության, բիզնեսի և իրավունքի ոլորտներում զգալի մասնակցությամբ։ Սակայն կրթական մակարդակն ինքնաբերաբար չի վերածվում զբաղվածության և ավելի բարձր եկամուտների, ոչ էլ ապահովում է առաջխաղացում դեպի կորպորատիվ ղեկավար պաշտոններ։ Ուստի ապակե առաստաղը կոտրելու համար Սաուդյան Արաբիայում բարեփոխումների հաջորդ փուլը պետք է փոխի առաջխաղացման կառուցվածքները։

Մեքենա վարելու իրավունքը սաուդցի կանանց համար դարձավ ավելի լայն փոխակերպման ամենահզոր խորհրդանիշը, քանի որ տեղաշարժը նշանակում է ինքնուրույնություն, զբաղվածության հասանելիություն և մասնակցություն հանրային կյանքին։ Սակայն այդ շեմը վաղուց անցված է։ Այսօր համալսարաններում, աշխատավայրերում և բիզնեսում ներգրավված երիտասարդ սաուդցի կանայք ունեն իրենց մայրերից և տատերից տարբեր սպասելիքներ։ Նրանք թվային կապի մեջ են, մասնագիտորեն հավակնոտ և ծանոթ գլոբալ կրթական ու աշխատավայրային նորմերին։ Նրանց համար հասանելիությունը վերջնակետ չէ. այն ընդամենը սկիզբ է։

Սաուդյան Արաբիայի մասնավոր հատվածը պետք է հասնի այդ տեմպին։ Կանայք չեն կարող մնալ կառավարության կողմից ղեկավարվող ընդգրկման ծրագրի շահառուներ։ Նրանք պետք է ճանաչվեն որպես էական դերակատարներ, որոնց մարդկային կապիտալն անփոխարինելի է Սաուդյան Արաբիայի հետնավթային տնտեսության համար։ Նրանց հաջողության իրական չափանիշը, ի վերջո, այն կլինի՝ կարո՞ղ են սաուդցի կանայք անել ավելին, քան մեքենա վարելը, աշխատելը և մասնակցելը։ Կարո՞ղ են տիրապետել։ Կարո՞ղ են առաջնորդել։ Կարո՞ղ են վերահսկել կապիտալը։ Կարո՞ղ են ձևավորել կորպորատիվ ռազմավարություն և հանրային քաղաքականություն։ Եվ կարո՞ղ են իշխանություն իրականացնել՝ այլ ոչ թե պարզապես զբաղեցնել իրենց համար ստեղծված պաշտոններ։