Կարո՞ղ է Քուվեյթը պաշտպանել իր սոցիալական պետությունը՝ վերասահմանելով քաղաքացիությունը

Ո՞վ է քաղաքացին։ Քուվեյթում 2026 թվականի թիվ 52 հրամանագիրը փոփոխել է քաղաքացիությունը կարգավորող Քաղաքացիության մասին օրենքը (1959 թվականի թիվ 15 հրամանագիր)՝ բացահայտ ամրագրելով գործող պրակտիկան և հստակեցնելով ամուսինների, ինչպես նաև Քուվեյթից դուրս ծնվածների կողմից քաղաքացիության ձեռքբերման կանոնները։ Այն ըստ ծագման քուվեյթցիներին սահմանում է պատմական վերաբնակեցման և սերնդային ծագման հիմքով։ Հրամանագրով սահմանվում է, որ բնիկ քուվեյթցիներն այն անձինք են, որոնք Քուվեյթում հաստատվել են մինչև 1920 թվականը և պահպանել են իրենց մշտական բնակությունը այնտեղ մինչև 1959 թվականի դեկտեմբերի 14-ը։ Այն նաև անձին ճանաչում է ըստ ծագման քուվեյթցի, եթե նա ծնվել է Քուվեյթում կամ արտերկրում՝ ըստ ծագման քուվեյթցուց, անկախ սերնդային հեռավորության աստիճանից։

Սակայն Քուվեյթում քաղաքացիությունն ավելին է, քան իրավական կարգավիճակ, քանի որ այն կապված է պետության և նրա քաղաքացիների միջև տնտեսական ու սոցիալական պայմանագրի հետ։ Քուվեյթյան քաղաքացիությունը հնարավորություն է տալիս օգտվելու պետական արտոնությունների համակարգից՝ ներառյալ զբաղվածության հնարավորությունները, կրթությունը, առողջապահությունը, բնակարանային ապահովումն ու սոցիալական ապահովությունը։ «Օրորոցից մինչև գերեզման» սկզբունքով գործող նման սոցիալական համակարգն աշխարհի ամենաընդարձակներից մեկն է։

Քաղաքացիների և ոչ քաղաքացիների միջև ժողովրդագրական անհավասարակշռությունն էլ ավելի է բարձրացնում քաղաքացիության տնտեսական արժեքը։ Տվյալները վկայում են, որ 5,3 մլն ընդհանուր բնակչության մեջ քաղաքացիների թիվը մոտավորապես 1,56 մլն է։ Հաճախ կրկնվող « Ana Kuwaiti!» («I am Kuwaiti») հայտարարությունը մարմնավորում է ինքնության, պատկանելության և իրավատիրության խոր արմատներ ունեցող զգացումը։ Քաղաքացու և պետության միջև այս ներհատուկ սոցիալ-տնտեսական կապի ըմբռնումն օգնում է բացատրել քաղաքացիության հարցի նկատմամբ Քուվեյթի արտակարգ ուշադրությունը։

2026 թվականի ապրիլին հրապարակված քաղաքացիության փոփոխություններից ի վեր Քուվեյթը նախաձեռնել է քաղաքացիության գործերի պաշտոնական վերանայում։ Քուվեյթի պաշտոնական տեղեկագրում՝ Al-Kuwait Al-Youm-ում, հրապարակված հաղորդումները վկայում են, որ կառավարությունը հազարավոր մարդկանց զրկել է քաղաքացիությունից։ Զրկման հիմքերից են՝ կրկնակի անձնագիր ունենալը, քաղաքացիություն ստանալու համար կեղծված կամ անօրինական փաստաթղթեր օգտագործելը, ազգային անվտանգության շահերին կամ պետությանը հավատարմությանը հակասող գործողությունների ապացույցների առկայությունը և կրոնական սրբությունների դեմ ուղղված հանցագործությունները։

Կառավարության տեսանկյունից՝ արշավը բխում է կեղծ ճանապարհով ստացված քաղաքացիությունները շտկելու և քուվեյթյան քաղաքացիության ամբողջականությունը պաշտպանելու անհրաժեշտությունից։ Ոչ մի պետություն չի կարող անտեսել կեղծիքի, խաբեության կամ հորինված ծագումնաբանության միջոցով ձեռք բերված քաղաքացիությունը։ Սակայն այս քայլերի ավելի լայն հետևանքները վերլուծության կարիք ունեն։ Քաղաքացիությունից զրկումը տեղի է ունենում ֆինանսական ճնշումների աճի և Քուվեյթի տնտեսական խոցելիության շուրջ մտահոգությունների խորացման ֆոնին։ Քաղաքականության հարցն այն է, թե արդյոք քաղաքացիության սահմանների խստացումն ունակ է նպաստելու սոցիալական պետության պահպանմանը, թե՞ պարզապես կնվազեցնի դրա արտոնություններից օգտվելու իրավունք ունեցողների թիվը՝ առանց անդրադառնալու հենց մոդելի կառուցվածքային թուլություններին։

Պատմականորեն Քուվեյթի սոցիալական մոդելը ձևավորվել է 1962 թվականի Սահմանադրության շրջանակում, որը նախատեսված էր առաջին հերթին քաղաքացիների փոքրաթիվ զանգվածի համար, որոնք ստանում են պետական զգալի աջակցություն՝ երկրի հսկայական ռեսուրսային հարստության հաշվին։ Սահմանադրության 11-րդ հոդվածը պարտավորեցնում է պետությանը քաղաքացիներին աջակցություն ցուցաբերել ծերության, հիվանդության և աշխատելու անկարողության դեպքում՝ սոցիալական ապահովության, սոցիալական օգնության և բժշկական սպասարկման հետ մեկտեղ։ 13-րդ, 15-րդ և 40-րդ հոդվածները սահմանում են պետության պարտավորությունները կրթության և առողջապահության ոլորտներում, իսկ 20-րդ հոդվածը ազգային տնտեսությունը կապում է սոցիալական արդարության, կենսամակարդակի բարձրացման և քաղաքացիների բարեկեցության հետ։

Այսօր, սակայն, պետական ծախսերի աճի, բյուջեի դեֆիցիտի, պաշտպանական ավելի բարձր ծախսերի և տարածաշրջանային հակամարտությունից բխող՝ նավթի արտահանման ու ծովային առևտրի խափանումների պայմաններում, պետությունը բախվում է աճող ֆինանսական ճնշումների։ Այս տեսանկյունից՝ քաղաքացիությանը կապված արտոնություններից օգտվելու իրավունք ունեցողների թվի կրճատումը կարող է ծառայել պետության ընթացիկ և ապագա ֆինանսական պարտավորությունների նվազեցմանը։ Սակայն դա չի կարող լուծել խոցելիությունը պայմանավորող հիմքում ընկած կառուցվածքային խնդիրը, այն է՝ նավթային եկամուտներից կախվածությունը, հանրային հատվածում զբաղվածության լայն տարածվածությունը, տնտեսական դիվերսիֆիկացման սահմանափակ մակարդակը, պետական զգալի սուբսիդիաները, լայն հարկային բազայի բացակայությունը և պետության գերիշխող դերը՝ և՛ որպես գործատու, և՛ որպես մատակարար։ Եթե հիմքում ընկած խնդիրն այն է, որ քաղաքացիների մեծ մասը կախված է պետությունից, ապա ավելի կայուն մոտեցում կլիներ բարեփոխել հենց սոցիալական պետության մոդելը, այլ ոչ թե սահմանափակել դրանից օգտվողների շրջանակը։

Քուվեյթը տասնամյակներ առաջ է գիտակցել նավթային կախվածության երկարաժամկետ ռիսկերը։ 1976 թվականին այն հիմնել է Ապագա սերունդների հիմնադրամը՝ երկրի նավթային հարստության մի մասը քաղաքացիների համար հետնավթային ապագայում պահպանելու նպատակով։ Հիմնադրամը, որպես միջսերնդային խնայողությունների մեխանիզմ, կառավարում է Քուվեյթի ներդրումային գործակալությունը, ընդ որում ներդրումային եկամուտը վերաներդրվում է, իսկ միջոցների դուրսբերումը պատմականորեն պահանջել է օրենսդրական թույլտվություն։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ին 2026 թվականի թիվ 81 օրենք-հրամանագիրը կառավարությանը թույլատրել է փոխառություն վերցնել Ապագա սերունդների հիմնադրամից, որն այժմ ունի ավելի քան $1 տրլն արժողությամբ ակտիվներ, որպեսզի աջակցի իր Ընդհանուր պահուստային հիմնադրամին։ Կառավարությունը նախկինում ևս հիմնադրամի միջոցներին դիմել էր՝ իրաքյան պատերազմից հետո վերականգնողական աշխատանքների համար։

Ներկայիս որոշումն արտացոլում է տարածաշրջանային հակամարտության ստեղծած ֆինանսական ճնշումները՝ ներառյալ պաշտպանության, անվտանգության, ենթակառուցվածքների պաշտպանության և տնտեսական կայունացման վրա ավելի մեծ ծախսերը, ինչպես նաև նավթարդյունահանմանը, արտահանմանը, փոխադրումներին ու պետական եկամուտներին սպառնացող վտանգները։ Թեև հրամանագիրը սահմանափակումներ է դնում փոխառության վրա և ձգտում է պաշտպանել հիմնադրամի հիմնական կապիտալը, դրա ժամանակագրությունն ինքնին նշանակալի է։ Քուվեյթը փաստացի խստացնում է քաղաքացիության սահմանները՝ միաժամանակ ստեղծելով մեխանիզմ, որի միջոցով պետությունը կարող է օգտվել միջսերնդային խնայողությունների հետ կապված ֆինանսական եկամուտներից։

Քուվեյթը շարունակում է խոցելի մնալ տարածաշրջանային անկայունության նկատմամբ։ Պետությունն ունի օրինական պատճառներ՝ մանրակրկիտ ուսումնասիրելու քաղաքացիության հարցերը, հատկապես այնտեղ, որտեղ առկա են ազգային անվտանգության, հանցավորության, խարդախության կամ հավատարմության հարցեր։ Սակայն եթե քաղաքացիությունն ընկալվի որպես հետկանչելի կամ պայմանական, այն կարող է վերածվել անապահովության աղբյուրի և վտանգել անհատի ու պետության միջև հարաբերությունների ամրությունը։ Այն ժամանակ, երբ Քուվեյթը գիտակցում է արտատարածաշրջանային դաշինքներից չափազանց կախվածության վտանգները, այն չի կարող թերագնահատել սոցիալական համախմբվածության և ազգային վստահության միջոցով դիմակայունություն կառուցելու կարևորությունը։

Ինչպես ցանկացած ինքնիշխան պետություն, Քուվեյթն ամբողջ իրավունքն ունի սահմանելու քաղաքացիություն շնորհելու և դրանից զրկելու ընթացակարգեր։ Սակայն այդ լիազորության իրացումն ունի հետևանքներ անհատների և ընտանիքների համար, հատկապես ամուսինների ու երեխաների դեպքում։ Վստահելի քաղաքացիության համակարգը պահանջում է թափանցիկ չափանիշներ, ապացույցների հստակ պահանջներ, ընթացակարգային երաշխիքներ, արդյունավետ դատական վերահսկողություն և քաղաքացիություն չունենալու դեմ հուսալի պաշտպանություն։ Քաղաքացիությունից զրկումը կարող է նաև բարդ տնտեսական հետևանքներ առաջացնել։ Ի՞նչ է լինում այն անձանց հետ, ովքեր կորցնում են քաղաքացիությունը՝ ունենալով գույք կամ բիզնես, բանկային հաշիվներ, վարկեր, ստանալով կենսաթոշակ կամ պահպանելով աշխատանքային պայմանագրեր։ Կառավարությունը սկսել է հետադարձ կարգով լուծումներ տալ այս հետևանքներից որոշներին։ 2026 թվականի թիվ 1410 նախարարական որոշման համաձայն՝ կառավարությունը քաղաքացիությունը կորցրած անձանց որոշ կատեգորիաների առաջարկում է տասնամյա բնակության իրավունք։ Կապիտալի շուկաների մարմինը հրահանգներ է արձակել, որոնք թույլ են տալիս քաղաքացիությունը կորցրած որոշ անձանց սահմանված պայմաններով շարունակել արժեթղթերի առևտուրը։ Ժամանակավոր կարգավորումները նույնպես որոշ կատեգորիաների համար պահպանել են բանկերի, բիզնեսների և պետությունից վարձակալված բնակարանների հասանելիությունը։

Սակայն օրվա հրամայականը ոչ թե կարճաժամկետ լուծումներն են, այլ հանրային պայմանագրի վերակառուցումը՝ առավել մեծ կայունություն ապահովելու համար։ Նման բարեփոխումն անգնահատելի է փոքր պետության համար, հատկապես երբ նրա անվտանգային միջավայրը վատթարանում է, իսկ ֆինանսական ընտրության հնարավորությունները՝ նեղանում։