Ռեպորտաժ Սիրիական Քուրդիստանից
Փոքր քաղաքներում քաղաքական և անվտանգային պատկերը մնում է գրեթե անփոփոխ՝ բացառությամբ վարչական փոփոխությունների։
ՂԱՄԻՇԼԻ, ՍԻՐԻԱ։ Վերջերս վերադարձա Սիրիայի հյուսիս՝ առաջին անգամ 2024 թվականի դեկտեմբերին Բաշար ալ-Ասադի վարչակարգի անկումից հետո։ Այն, ինչ տեսա, էապես տարբերվում էր նրանից, ինչին ականատես էի եղել քրդական տարածաշրջան կատարած նախորդ ուղևորությունների ընթացքում, որը 2012 թվականից մինչև 2026 թվականի հունվարը փաստացի ինքնավարություն էր վայելում։
Փոփոխությունները նկատելի են հենց այն պահից, երբ Իրաքյան Քուրդիստանից հատում ես սահմանը։ Մինչև 2026 թվականի օգոստոսը Սեմալկայի սահմանային անցակետը վերահսկում էր քրդերի գլխավորությամբ գործող Հյուսիսային և Արևելյան Սիրիայի ինքնավար վարչակազմը, մինչև որ դրա զինված թևը՝ Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերը (SDF), հայտարարեց ինքնալուծարման մասին։ 2013 թվականին Սիրիական հակամարտության ընթացքում՝ որպես մարդասիրական անցակետ ստեղծված Սեմալկան Մերձավոր Արևելքում միակ սահմանային կետն էր, որը սահմանի երկու կողմերում էլ վերահսկվում էր քրդական ուժերի կողմից։
Սիրիական կողմում դա այլևս այդպես չէ։ Այժմ պաշտոնապես հայտնի լինելով որպես Սեմալկայի միջազգային անցակետ՝ այն գտնվում է Դամասկոսի կենտրոնական կառավարության վերահսկողության ներքո։ Սիրիական դրոշները փոխարինել են ինքնավար վարչակազմի դրոշներին, իսկ քրդական խորհրդանիշներ այլևս չեն երևում։ Դամասկոսի պաշտոնական փաստաթղթերն ու կնիքները փոխարինել են այն փաստաթղթերին ու կնիքներին, որոնք նախկինում կիրառում էին քրդական իշխանությունները։ Թեև այս փոփոխությունները ցույց են տալիս, թե այժմ ով է տնօրինում հյուսիսարևելյան Սիրիան, անցակետի պետական ծառայողների մեծ մասը նույն մարդիկ են, ովքեր աշխատավարձ էին ստանում այժմ արդեն լուծարված քրդական վարչակազմից։
Պատկերն ավելի բազմաշերտ է դառնում, երբ Սիրիա-Թուրքիա սահմանով շարժվում ես արևմուտք՝ անցնելով քրդական քաղաքներով ու ավաններով մինչև Ղամիշլի՝ հյուսիսարևելյան Սիրիայի ամենամեծ քաղաքը, որը սիրիացի քրդերը համարում են իրենց մայրաքաղաքը։ Ղամիշլին հյուծված քաղաք է։ Մարդաշատ փողոցները լի են փոսերով՝ շատ ավելի, քան բնակիչները կուզենային տեսնել, իսկ դիզելային էլեկտրագեներատորներից առաջացած օդի աղտոտվածությունը դժվարացնում է շնչելը։ Սակայն այս վաղեմի խնդիրները չեն ստվերում այն քաղաքական դինամիկան, որը ձևավորվել է քրդական ուժերի և սիրիական կառավարության զորքերի միջև 2026 թվականի հունվարյան բախումներից հետո։ Բռնությանը հաջորդեց համաձայնագիր, որն ի վերջո հանգեցրեց Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի և ինքնավար վարչակազմի լուծարմանը։
Ղամիշլին այժմ սիրիական կառավարության վերահսկողության տակ է։ Ակնկալվում է, որ դրա միջազգային օդանավակայանը կվերաբացվի մինչև 2026 թվականի վերջը, ինչպես նաև Թուրքիայի Նուսայբին քաղաքի հետ սահմանային անցակետը։ Սիրիայի Արաբական Հանրապետության խորհրդանիշներով ցուցանակները տեսանելի են կառավարական շենքերի վրա՝ հիշեցնելով Բաասի դարաշրջանի պատկերը։ Հիմնական տարբերությունն այն է, որ ցուցանակների մեծ մասն այժմ երկլեզու է՝ արաբերեն և քրդերեն։
Նմանատիպ իրավիճակ է ձևավորվում Հասակայում՝ Հասակայի նահանգի վարչական կենտրոնում։ Զգալի արաբ բնակչություն ունեցող Հասակայում աճում է լարվածությունը քուրդ և արաբ բնակիչների միջև։ Այս էթնիկական լարվածությունները լակմուսի թուղթ կդառնան այն հարցում, թե արդյոք 2026 թվականի հունվարյան համաձայնագիրը կարող է հյուսիսարևելյան Սիրիայում երկարաժամկետ կայունություն ապահովել։ Հասակայում Դամասկոսի նշանակած քուրդ նահանգապետը, թվում է, քիչ լծակներ ունի. նրա իսլամիստ, Դամասկոսին հարող տեղակալը, ըստ ամենայնի, կուլիսային իրական ուժն է։ Հենց այդպիսի գործիչներն են, այդ թվում՝ որոշ էթնիկ քրդեր, առաջնային դիրքեր զբաղեցրել այն բանից հետո, երբ հյուսիսարևելյան Սիրիայում սկսվեց ինտեգրման գործընթացը։
Ամուդայի և Դիրբասիեի նման փոքր քաղաքներում քաղաքական և անվտանգային պատկերը մնացել է գրեթե անփոփոխ՝ վարչական փոփոխություններից զատ։ Տեղական անվտանգության ուժերն ու ճանապարհային ոստիկանության աշխատակիցները կրում են նույն համազգեստը, որը կրում էին ինքնավար վարչակազմի օրոք։ Պետական հաստատությունների և հանրակրթական դպրոցների մեծ մասը պահպանել է իր հին ցուցանակները։ Փողոցներում և հանրային տարածքներում ցուցադրված են քրդական դրոշներ և հակամարտության ընթացքում զոհված մարտիկների դիմանկարներ։
Հյուսիսարևելյան Սիրիայի մեծ ու փոքր քաղաքների միջև այս տարբերությունները ցույց են տալիս տարածաշրջանում փոփոխվող ուժային հարաբերակցության բարդությունը։ Նույնիսկ երբ Դամասկոսին հաջողվել է վերակենտրոնացնել իշխանությունը, հյուսիսարևելյան Սիրիայում տեղական կառավարման անհամաչափությունները ընդգծում են այն դժվարությունները, որոնք կապված են կենտրոնական կառավարության լիազորությունները միատեսակ կերպով տարածելու հետ մի տարածաշրջանում, որն ավելի քան մեկ տասնամյակ կառավարվել է կիսաինքնավար կարգավիճակով։
Բացի այն շփոթությունից, թե ով ինչ է կառավարում և առանցքային որոշումները ընդունվում են Դամասկոսում, թե՞ Ղամիշլիում, սիրիացի քրդերը գիտակցում են, որ քրդ առաջնորդների և Դամասկոսի միջև ձեռք բերված ցանկացած փոխըմբռնում ժամանակավոր պայմանավորվածություն է, որը գրեթե ոչինչ չի անում նրանց վաղեմի պահանջներին անդրադառնալու համար։ Բոլորը, ում հետ այստեղ զրուցում ես, ընդգծում են, որ իսլամիստների կողմից կառավարվող երկրում սահմանադրական երաշխիքները կարող են լինել քրդական իրավունքները երկարաժամկետ հեռանկարում պաշտպանելու միակ ճանապարհը։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)