Էրիտրեայի հին պատումը Կարմիր ծովի մասին բախվում է նոր Մերձավոր Արևելքին

Քաթարի աջակցությամբ գործող Middle East Eye լրատվամիջոցին 2026 թվականի սեպտեմբերի 12-ին տված հարցազրույցում Էրիտրեայի արտաքին գործերի նախարար Օսման Սալեհը զգուշացրել է Աֆրիկայի եղջյուրում Արաբական Միացյալ Էմիրությունների, Իսրայելի և Եթովպիայի միջև ի հայտ եկող մերձեցման մասին։ Այդ պետությունների հարաբերությունները, սակայն, ավելի տարբերակված են, քան ենթադրում է նրա ձևակերպումը՝ թե՛ ակունքներով, թե՛ շարժառիթներով։

Սալեհի ձևակերպումը հիշեցնում է այն փաստարկը, որը կիրառվում էր երեք տասնամյակ առաջ՝ Էրիտրեայի անջատման պայքարի ընթացքում, ըստ որի՝ Եթովպիայի հարաբերությունները Իսրայելի հետ Կարմիր ծովի շուրջ ընթացող ավելի լայն արաբա-իսրայելական մրցակցության մաս են։ Այդ շրջանակում էրիտրեացի ազգայնականներն արաբական կառավարություններին Էրիտրեան ներկայացնում էին ոչ միայն որպես եթովպական իշխանության դեմ անջատողական պայքար, այլև որպես գործ, որի հաջողությունը կարող էր ծառայել ավելի լայն տարածաշրջանային շահերի։ Քաղաքական տրամաբանությունը պարզ էր՝ Եթովպիան տեղավորվում է Կարմիր ծովում իսրայելական և արևմտյան ավելի լայն ռազմավարական ներկայության համատեքստում, իսկ Էրիտրեայի անկախությունը կլինի այդ ներկայության դեմ տարածաշրջանային պայքարի մաս։

Այս շրջանակը զգալի տարածում գտավ 1960-ական և 1970-ական թվականներին։ Իսրայելն անվտանգային հարաբերություններ էր պահպանում ինչպես Եթովպիայի կայսերական իշխանությունների, այնպես էլ հետագայում՝ մի քանի տարի, մարքս-լենինյան ռազմական վարչակարգի հետ՝ տրամադրելով թե՛ ռազմական պատրաստություն, թե՛ հակաապստամբական աջակցություն՝ Օգադենում և Էրիտրեայում ապստամբությունների դեմ Եթովպիային օգնելու համար։ Արաբական պետություններն ու կազմակերպությունները, իրենց հերթին, քաղաքական, ֆինանսական և ռազմական աջակցություն էին ցուցաբերում էրիտրեացի ապստամբներին։

Եթովպիայի, Իսրայելի և ավելի լայն արաբա-իսրայելական հակամարտության միջև կապն արդեն տեսանելի էր էրիտրեական ապստամբության վերաբերյալ ժամանակի գնահատականներում։ 1970 թվականի մայիսին ԱՄՆ ազգային հետախուզական գնահատականը՝ «Իրավիճակը Էրիտրեայում», օրինակ, հաղորդում էր, որ Դամասկոսից հեռարձակվող Էրիտրեայի ազատագրման ճակատի հաղորդումները հակամարտությունն ավելի ու ավելի էին ներկայացնում բացահայտ հակաիմպերիալիստական և հակասիոնիստական պրիզմայով՝ Միացյալ Նահանգները կապելով «սիոնիստական Իսրայելի և ֆեոդալական Եթովպիայի» հետ։ Գնահատականում նաև նշվում էր, որ Եթովպիայի՝ տարածաշրջանի մուսուլմանական պետությունների հետ վատթարացող հարաբերություններն արտացոլում էին արաբա-իսրայելական հակամարտությունից բխող ավելի լայն լարվածությունները։

Փաստաթղթի կարևորությունը ոչ միայն Էրիտրեայի ազատագրման ճակատի/Էրիտրեայի ժողովրդական ազատագրական ճակատի քարոզչությունը նկարագրելու մեջ է, այլև այն գիտակցման, որ էրիտրեական ապստամբությունը տեղադրվում էր ավելի լայն աշխարհաքաղաքական մրցակցության շրջանակում, որն ընդգրկում էր Եթովպիան, Իսրայելը, արաբական պետությունները և Կարմիր ծովը։ Սալեհի ժամանակակից փաստարկը նմանություն ունի էրիտրեական գործը միջազգայնացնելու այս ավելի վաղ եղանակի հետ։

Սակայն ժամանակակից Մերձավոր Արևելքը տարբերվում է նրանից, որին հղում է անում էրիտրեական վարչակարգը։ Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, ինչպես և շատ այլ արաբական պետություններ, դիվանագիտական հարաբերություններ ունի Իսրայելի հետ և հետագայում զարգացրել է լայնածավալ երկկողմ համագործակցություն Իսրայելի հետ։

Եթովպիան, իր հերթին, կատարում է իր ռազմավարական հաշվարկները և Իսրայելի հետ շատ ավելի երկարատև հարաբերություններ ունի։ Իրոք, Եթովպիայի հարաբերությունները Իսրայելի հետ նախորդում են ժամանակակից տարածաշրջանային կարգին և դիմակայել են Եթովպիայի քաղաքական համակարգի ու արտաքին քաղաքականության ուղղվածության փոփոխություններին։ Պատմական շարունակականությունը բարդացնում է ներկայիս կապերը որպես նորովի ձևավորված իսրայելա-եթովպական նախագծի վկայություն մեկնաբանելու ցանկացած փորձ, որը կարող է ուղղված լինել որևէ պետության դեմ՝ լինի դա Աֆրիկայի եղջյուրում, թե Մերձավոր Արևելքում և Հյուսիսային Աֆրիկայում։

Սալեհի մատնանշած շրջանակը դժվար է համատեղել հենց Եթովպիայի կրած վերափոխումների հետ։ Եթովպիան այլևս այն քրիստոնեական կայսերական միապետությունը չէ, որը 1960-ական թվականներին դիմակայում էր էրիտրեական անջատողականությանը, և ոչ էլ 1970-ական ու 1980-ական թվականների սոցիալիստական Դերգի վարչակարգը, որի գաղափարական ուղղվածությունն ու Իսրայելի հետ փոփոխվող հարաբերությունները հետևում էին Սառը պատերազմի և արաբա-իսրայելական հակամարտության աշխարհաքաղաքական մրցակցություններին։ Ժամանակակից Եթովպիան հանրապետություն է, որը վարում է ավելի գործնական, գործարքային և բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն, որտեղ Մերձավոր Արևելքի և Պարսից ծոցի արաբական պետությունների հետ հարաբերություններն ավելի ու ավելի են կառուցվում առևտրի, ներդրումների, ենթակառուցվածքների, պարենային անվտանգության և անվտանգության ոլորտներում համընկնող շահերի վրա։ Պարսից ծոցի արաբական պետությունների համար Եթովպիան այժմ ավելին է, քան Կարմիր ծովի արևմտյան թևում գտնվող ռազմավարական դիրք։ Մեծ բնակչությունն ու սպառողական շուկան, գյուղատնտեսական ներուժը, ենթակառուցվածքային կարիքներն ու աճող տնտեսական նշանակությունը Եթովպիային դարձնում են ինքնին էական գործընկեր։

Այս բազմազանեցումը ձևավորել է տարածաշրջանային մի կարգ, որտեղ Պարսից ծոցի արաբական պետությունները կարող են պահպանել հարաբերություններ Իսրայելի հետ՝ միաժամանակ ներդրումներ կատարելով Եթովպիայում, շփվելով Էրիտրեայի հետ, համագործակցելով Եգիպտոսի հետ և զարգացնելով Աֆրիկայի եղջյուրի այլ ուղղություններով կապերը։ Նման դիվանագիտությունն ավելի ճիշտ է ընկալել որպես բազմաուղղված, քան որպես Սառը պատերազմի համեմատաբար երկբևեռ աշխարհաքաղաքական կառույցների վերարտադրություն։ Հենց սա է Սալեհի փաստարկի կենտրոնական սահմանափակումը։ Նա մատնանշում է հարաբերությունների իրական ցանց, սակայն դրանք մեկնաբանում է հնացած կաղապարով։ Նրա պատմական զուգահեռը կարող է որոշակի արդիականություն ունենալ, սակայն Էրիտրեայի տասնամյակներ տևող լճացումից դուրս տեղի ունեցած տասնամյակների զարգացումների հանդեպ նրա կուրությունը նշանակում է, որ նրա ռազմավարական եզրակացությունը՝ ոչ։