Լիբիայի սխալ ընթերցումը խորացնում է Եվրոպայի էներգետիկ ճգնաժամը

Սաուդյան Արաբիայի հայտարարությունից հետո, թե այլևս չի կարող պահպանել եվրոպական ուղղությամբ նավթի մատակարարումները, եվրոպացի պաշտոնյաները խուճապի մեջ են։ Այլընտրանքային էներգետիկայի ոլորտում Եվրոպայի տասնամյակների ներդրումները գները բարձրացրել են, բայց չեն բավարարել Եվրոպայի հիմնական էներգետիկ պահանջարկը։ Միաժամանակ նույնիսկ Գերմանիան այժմ ընդունել է, որ բնական գազ գնելու համար Ռուսաստանի հետ առանձին գործարքներ կնքելը վտանգի տակ է դնում ողջ մայրցամաքը։ Եվրոպային անհրաժեշտ են հանածո վառելիքներ. առանց դրանց եվրոպացիները կտուժեն, իսկ ի վերջո եվրոպական մայրաքաղաքները ստիպված կլինեն բենզինը չափաբաժիններով բաշխել կամ նույնիսկ կրճատել արդյունաբերությունը։

Ամենևին պարտադիր չէր, որ այսպես լիներ։ Խնդիրը միայն այն չէ, որ եվրոպացի առաջնորդների հաջորդական սերունդները լուրջ չեն վերաբերվել Իրանի Իսլամական Հանրապետության և նրա վստահված ուժերի սպառնալիքին կամ, ինչպես Ֆրանսիայում նախագահ Էմանուել Մակրոնի դեպքում, ակտիվորեն ձգտել են պահպանել դրանք։ Եվրոպական արտաքին գործերի նախարարությունների մերկանտիլիզմն ու պատժամիջոցների շրջանցումը գումար են լցրել Իրանի և վստահված ուժերի գանձարանները՝ զոհաբերելով Եվրոպայի ավելի լայն՝ երկարաժամկետ ֆինանսական առողջությունը հանուն սեփական ընկերությունների կամ քաղաքացիների կարճաժամկետ ֆինանսական շահի, իսկ Չինաստանի նկատմամբ Եվրոպայի ներողամիտ վերաբերմունքն անտեսել է այն փաստը, որ Պեկինը կարող է կոշտ խաղ վարել Էր-Ռիադի հետ՝ ապահովելու համար, որ թագաժառանգ արքայազն Մուհամմադ բին Սալմանը Չինաստանի էներգետիկ կարիքները վեր դասի Եվրոպայի կարիքներից։

Սակայն Բեռլինում, Բրյուսելում, Լոնդոնում, Մադրիդում, Փարիզում և Հռոմում խնդիրը միայն նրանց առաջնորդների ցինիզմը չէ, այլև պատրաստակամությունը՝ ՄԱԿ-ի կամայական կերպով ցուցաբերած հանդուրժողականությունը իսլամիստական ծայրահեղականության հանդեպ վեր դասելու սեփական ազգային շահերից։ Հենց այս հանգամանքն է, որ եվրոպացի առաջնորդները պետք է այժմ հաշվի առնեն՝ ցուրտ ձմռան շեմին։

Այնուամենայնիվ, նրանք ելք ունեն՝ Արևելյան Լիբիան և Լիբիական արաբական զինված ուժերը, որոնք վերահսկում են այդ հյուսիսաֆրիկյան երկրի տարածքի ավելի քան 70 տոկոսը՝ ներառյալ նավթահանքերը, խողովակաշարերը և արտահանման խոշոր տերմինալները։

Խնդիրը սկիզբ է առնում 15 տարի առաջ։ Լիբիայի առաջնորդ Մուամմար Քադդաֆիի վարչակարգի փլուզումից հետո Լիբիան կարճ ժամանակով ընկղմվեց քաոսի մեջ։ Միացյալ Նահանգներում մեծ տեղ է զբաղեցնում Բենղազիում ԱՄՆ դեսպան Քրիս Սթիվենսի սպանության հիշողությունը՝ ծայրահեղական «Անսար ալ-Շարիա» խմբավորման ձեռքով։ Սակայն վճռորոշն այն է, թե ինչ տեղի ունեցավ հետո։

Բենղազիում Քադդաֆիի ժամանակաշրջանի նախկին գեներալ Խալիֆա Հաֆթարը համախմբեց քաղաքացիներին՝ երկիրը հետ վերցնելու համար։ Նրանք կորցրին ավելի քան 5 000 մարդ, բայց կարգուկանոն վերականգնեցին ողջ Արևելյան Լիբիայում՝ սպանելով և բանտարկելով զինյալներին կամ ստիպելով նրանց փախչել իրենց վերահսկողության տարածքից։ Լիբիացիներն առողջ դատողություն ունեն։ Նրանք գիտեն, որ իրենց երկիրը մեծ բնական հարստություն ունի, և թեև անհատական մակարդակում նրանք կրոնապես ու սոցիալապես պահպանողական են, նաև գիտակցում են, որ իսլամիստական խմբերը միայն թշվառություն են բերում։ Լիբիայի նման կրոնական հասարակությունում իսլամիստներն ավելի քիչ են պաշտպանում կրոնը, քան իսլամն օգտագործում են՝ շեղելու ցանկացած հարց իրենց սեփական կոռուպցիայի, վատ կառավարման և հաճախ՝ օտար հավատարմությունների վերաբերյալ։

Ոչ ոքի չպետք է զարմացներ, որ հետագա ընտրություններում հաղթեցին լիբիացի ազգայնականները։ Պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը, նրա օգնական Ջեյք Սալիվանը, ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բան Կի Մունը և Լիբիայի գծով նրա հատուկ ներկայացուցիչ Յան Մարտինը, ինչպես նաև եվրոպացի պաշտոնյաները մտահոգված էին, որ իսլամիստների ընտրական մարգինալացումը կարող է նրանց մղել ապստամբության ճանապարհի։ Նրանց պատասխանը զիջումների քաղաքականությունն էր՝ ստիպելով Լիբիայի ընտրական հաղթողներին ընդունել Տրիպոլիում իսլամիստ վարչապետի, որին ՄԱԿ-ը ճանաչեց որպես Լիբիայի օրինական առաջնորդ։

Այսօր այդ մարդը Աբդուլ Համիդ Դբեյբան է՝ Միսրաթայի գործարար ընտանիքի դեմքը, որին լիբիացիների մեծ մասը համարում է անճարակ հիմար։ Դբեյբան հազիվ է կարողանում իրար կապել երկու նախադասություն, իսկ նրա գործունեության պատմությունը վկայում է, որ նա շատ ավելի շահագրգռված է իսլամիզմի առաջմղմամբ և սեփական հարստացմամբ, քան Լիբիայի վերակառուցմամբ։ Վառ օրինակ է Տրիպոլիի օդանավակայանը. քաղաքացիական պատերազմում ավերված՝ այն մնում է անօգտագործելի, իսկ միջազգային չվերթները շեղվում են դեպի խարխուլ նախկին ռազմակայան։ Մինչդեռ Բենղազին վերանորոգել է իր ավելի հին Բենինայի միջազգային օդանավակայանը և քաղաքի մյուս կողմում ավարտին է հասցնում ժամանակակից նոր օդանավակայան՝ նախագծված Դուբայի և Կատարի հետ մրցակցելու համար։

Անվտանգության առումով ևս տարբերությունը գիշեր ու ցերեկի պես է։ Բենղազին, Սիրտը, Դեռնան և Տոբրուկը, նույնիսկ հարավային քաղաքները՝ Սաբհան, Քատրունը և Թրաղենը, ընդհանուր առմամբ ապահով են. ես, օրինակ, հաճախ քայլում և մեքենայով շրջում եմ Բենղազիում ու Սիրտում՝ առանց անվտանգության ուղեկցության։ Տրիպոլին և Միսրաթան, որոնք դեռ Դբեյբայի վերահսկողության տակ են, մնում են զինյալ խմբավորումների, այդ թվում՝ «Անսար ալ-Շարիայի» ապաստարան և ավելի շատ Մոգադիշոյի են նման, քան Միլանի։ Դբեյբան ձևավորում է թուրքական և կատարական աջակցությունն ու հայցում նրանց կանխիկը՝ թե՛ իշխանության գլուխ մնալու, թե՛ նրանց թելադրանքները կատարելու համար, այդ թվում՝ իսլամիզմի առաջմղումը, լիբիական պայմանագրերի տրամադրումը թուրքական և կատարական շահերին, ինչպես նաև Արևելյան Միջերկրականում Թուրքիայի ավելի լայն ծովային հավակնությունների հաստատումը։ Կարճ ասած՝ Դբեյբան խամաճիկ է և տրոյական ձի, որը Լիբիայի ներսում իրական ժողովրդական աջակցություն չունի և որի տեսական մանդատը տարիներ առաջ սպառվել է։

Հարցը, որը հատկապես եվրոպացի առաջնորդները պետք է այժմ տան, հետևյալն է. եթե Լիբիայում իշխանության երկու մրցակցող հավակնություն կա, որոնցից մեկը ցույց է տալիս հստակ կարողություն, վերահսկում է և՛ տարածքը, և՛ նավթային ենթակառուցվածքը ու ապահովում է անվտանգություն, մինչդեռ մյուսը հնարավորություն է ընձեռում զինյալ խմբավորումներին և քիչ ունակություն է դրսևորում կայունացնելու, առավել ևս՝ զարգացնելու երկիրը, ապա ինչո՞ւ Եվրոպան պետք է ճանաչի երկրորդին։

Խալիֆա Հաֆթարը և նրա որդի Սադդամն անջատողականներ չեն. ավելին՝ նրանք ավելի շատ են պաշտպանում Լիբիայի ինքնիշխանությունը, քան նրանք, ովքեր այն կվաճառեին Անկարային կամ Դոհային, կամ ովքեր որդեգրում են ազգային սահմաններն անտեսող գաղափարախոսություններ։ Նրանք կառավարության կենտրոնը դարձնում են Բենղազին ոչ թե այն պատճառով, որ ձգտում են Լիբիան բաժանել իր՝ մինչև 20-րդ դարի բաղադրիչների, այլ որովհետև Թուրքիան անօդաչուներ է մատակարարել՝ Տրիպոլիի կառավարությունում իր ակտիվները պաշտպանելու համար։ Ինչևէ, Լիբիայի սկզբնական սահմանադրությունը նախատեսում է երկու հավասարազոր մայրաքաղաք։

Էներգետիկ ճգնաժամի սպառնալիքի պայմաններում Եվրոպան պետք է ճանաչի իրականությունը, այլ ոչ թե կրկնապատկի Քլինթոնի և Կի Մունի սխալները, ինչպես դեռևս հակված է անել Պետդեպարտամենտի Լիբիայի բաժինը։ Այս դեպքում դա ոչ թե ինքնաշահ քայլ կլիներ, այլ ավելի շուտ՝ փոխշահավետ։ Լիբիացիները, այդ թվում՝ Տրիպոլիում գտնվողները, ցանկանում են, որ իսլամիստներին զիջումներ անելու միջազգային փորձարկումն ավարտվի։ Նրանք կարող են Հաֆթարներին՝ որպես Լիբիայի ժամանակավոր իշխանության ճանաչումը կապել մեկ տարվա ընթացքում Լիբիայում ընտրություններ անցկացնելու պարտավորության և Բենղազիի ու Տրիպոլիի միջև կես ճանապարհին գտնվող՝ խորհրդանշական կարևորություն ունեցող Սիրտ քաղաքում միասնական մայրաքաղաք հաստատելու հետ։

Այնուհետև նրանք կարող են ուղղակիորեն գործարքներ կնքել լիբիական նավթի շուրջ։ Անշուշտ, սա նոր գաղափար չէ, ոչ էլ դժվար կլիներ։ 2024 թվականի դրությամբ եվրոպացիներն արդեն գնել էին ավելի քան $21 մլրդ-ի լիբիական նավթ, թեև Դբեյբայի հետ գործ ունենալը դժվար է, և նա շեղել էր եկամուտների մեծ մասը։ Հաֆթարի հետ աշխատելով՝ եվրոպացիները կարող են ավելացնել արտադրությունը և փոխհատուցել սաուդյան պակասը։ Հաֆթարն ուղղամիտ է. նա համապատասխան դիրքում է և կարող է կնքել այն գործարքը, որը Դբեյբան չի կարող։

Եվրոպական էներգետիկ անվտանգությունը Լիբիա տեղափոխելով՝ Եվրոպան կարող է իրեն երաշխավորել նավթի հոսք, որը կարիք չունի անցնելու Հորմուզի նեղուցով, Բաբ էլ-Մանդեբով կամ Սուեզի ջրանցքով։ Սաուդյան նավթը կարող է դառնալ հիմնականում Չինաստանի խնդիրը, իսկ Եվրոպան փոխարենը կապահովի իրեն լիբիական նավթով և Արևելյան Միջերկրականի գազով։

Սակայն եթե եվրոպական մայրաքաղաքների անկենսունակ դիվանագետները կրկնապատկեն խաղադրույքը Դբեյբայի վրա, իսկ նրանց ներկայացրած կառավարությունները ոչինչ չանեն, ապա նրանք արժանի են այն քաոսին, որը շուտով կարող է պատել մայրցամաքը։