Իրանը քննարկում է միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրից դուրս գալու հարցը

Իրանցի քաղաքականություն մշակողները և լրագրողները վերսկսել են Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունում Իրանի կարգավիճակի և Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրի (NPT) շրջանակում պարտավորությունների քննարկումը։ 2026 թվականի հոկտեմբերի 18-ին խորհրդարանի ղեկավարության ցենտրիստ անդամ Ահմադ Նադերին առաջարկել է, որ գերագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեին կարող է վերանայել իր հանգուցյալ հոր՝ միջուկային զենքի դեմ ֆեթվան։ Այնուհետև հոկտեմբերի 24-ին միջուկային հարցերով նախկին բանակցող Սաիդ Ջալիլիի գլխավորած կոշտ գծի կողմնակից «Փայդարի» ճակատը հանդես է եկել հայտարարությամբ՝ կոչ անելով Իրանին դուրս գալ պայմանագրից։ Հայտարարության մեջ առարկություն է հնչել պայմանագրի՝ ունեցողների և չունեցողների երկաստիճան համակարգի դեմ՝ նշելով, որ վերջին պատերազմներն ապացուցում են, թե Իրանին միջուկային զենք է պետք զսպման համար։

Հոկտեմբերի 31-ին Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Ռեզաին, որը փաստացի Իրանի ազգային անվտանգության գլխավոր պաշտոնյան է, պետական հեռուստատեսությանը հայտնել է, որ պայմանագրի կողմ լինելու՝ Իրանի ապագան անորոշ է։ Համատեքստից կարելի է ենթադրել, որ դա չմտածված հայտարարություն էր, որը Ռեզաին փորձել է հետ վերցնել։ Սկզբնական հարցազրույցում Ռեզաին պարծեցել է, թե ինչպես Իրանն անսասան է մնացել փոխնախագահ Ջ. Դի. Վենսի հետ բանակցություններում։ Ռեզաին բացատրել է միջուկային հարցի քննարկման նկատմամբ Իրանի մոտեցումը՝ «Մենք նախ քննարկում ենք մեր իրավունքները, այլ ոչ թե սահմանափակումներ ենք դնում մեր վրա»։ Նա նշել է, որ «NPT-ի կողմ հանդիսացող յուրաքանչյուր երկիր ունի 22 իրավունք։ … Նրանք կարող են նորից պատերազմ սկսել, և պարզ չէ՝ պատերազմից հետո մենք կմնա՞նք NPT-ում, բայց քանի դեռ մեջն ենք, ունենք 22 իրավունք և կպահանջենք դրանք»։

Ռեզաին հավելել է, որ Իրանի միջուկային դոկտրինը առայժմ չի փոխվել։ Նոյեմբերի 1-ին արտաքին գործերի նախարար Աբաս Արաղչին կրկնել է՝ «Իրանը միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրի անդամ է և պահպանում է այդ պայմանագրով ստանձնած իր պարտավորությունները»՝ հավելելով, որ գործակալության հետ Իրանի հարաբերությունները մնում են լարված։ Սակայն վնասն արդեն հասցված էր։

Այնուամենայնիվ, իրանցի պաշտոնյաների լայն շրջանակ այժմ հանդես է գալիս պայմանագրից դուրս գալու օգտին։ Արտաքին գործերի նախկին նախարար Մանուչեհր Մոթաքին, Նպատակահարմարության խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Արաքին և խորհրդարանի բազմաթիվ անդամներ պահանջում են օրակարգ բերել պայմանագրից դուրս գալու մասին օրինագիծը։ Մոթաքին, որը խորհրդարանի անդամ է, նույնիսկ պնդել է, որ խորհրդարանի բոլոր 290 անդամները կստորագրեն պայմանագրից դուրս գալու օգտին, եթե Խամենեին համաձայնի դրան։

Ռեֆորմիստական Rouydad24 կայքը նկատել է՝ «NPT-ից դուրս գալու պահանջն այլևս չի սահմանափակվում խորհրդարանի մի քանի անդամով»՝ հավելելով՝ «Ուրբաթօրյա աղոթքի քարոզչական ամբիոնից ու պետական հեռուստատեսությունից և ռադիոյից մինչև [Նպատակահարմարության] խորհուրդ՝ նրանք այն անօգուտ են համարում»։ Rouydad24-ը նախկինում, հավանաբար, դեմ կլիներ դուրս գալուն, սակայն այժմ այլ տոն է ընտրել։ Փոխարենը՝ այն զգուշացնում է շտապողական որոշումից և խորհուրդ է տալիս, որ «եթե Իրանի միջուկային դոկտրինը փոխվելու է», ապա այդ որոշումը պետք է լինի լուրջ քննարկումների արդյունք։

Դեռևս կան այս քայլի դեմ հնչող ձայներ։ Խորհրդարանի ազգային անվտանգության հանձնաժողովի անդամ Ահմադ Բախշայեշ Արդեսթանին զգուշացրել է, որ այս քայլը կարող է հուշել, թե Իրանը շարժվում է միջուկային զենքի ուղղությամբ։ Արդյունքում՝ «միջազգային հանրությունը կարող է մանևրել Իրանի դեմ»։ Ալի Ջանաթին՝ Ռոհանիի վարչակազմի նախարար, որը մտերիմ է բոլոր կողմերի հետ և ազդեցիկ հոգևորական Ահմադ Ջանաթիի որդին է, կարծիք է հայտնել՝ «Այն անհատները, ովքեր ասում են, թե Իրանը պետք է դուրս գա NPT-ից, չգիտեն, թե այդ հայտարարությունը որքանով է հակասում ազգային շահերին»։ Նա զգուշացրել է՝ «Նույնիսկ դրա մասին խոսելը սխալ է, և դա ըստ էության երկրի վրա ևս մեկ պատերազմ կպարտադրի»։

Անվտանգության համակարգին մոտ կանգնած Khabar Online-ը զգուշացնում է, որ պայմանագրից դուրս գալը թանկ կարժենա Իրանին, թեև հավելում է, որ ծախսերը կարող են արդարացվել ակնկալվող օգուտով։ Սակայն, որ կարևոր է, այն նկատում է, որ Իրանի քաղաքականությունը չի փոխվել, թեև տարածաշրջանային քաղաքականության փոփոխությունները կարող են հանգեցնել միջուկային զենքի վերաբերյալ Իրանի քաղաքականության փոփոխության։

Հաշվի առնելու երեք նոր փոփոխական կա։ Նախ՝ Խամենեին զուրկ է իր հոր զգուշավորությունից. երկրորդ՝ Իրանն իրեն խոցելի է տեսնում վերջին երկու պատերազմների արդյունքում, սակայն նաև կարծում է, որ ԱՄՆ-ի զսպումն այսօր ավելի թույլ է՝ վերջնական հաղթանակ ապահովելու ձախողումից հետո. երրորդ՝ ռեժիմի վերնախավից ներքև կարծիքը շարժվում է չտարածման ուղղությունից դեպի տարածում։ Ներկայումս ղեկավարող հին գվարդիան՝ ինչպիսիք են Ռեզաին և Արաղչին, գաղափարին դեռևս հավանություն չի տվել, սակայն կարող է ստիպված լինել անել դա՝ ռեժիմի մնացած մասի ճնշման ներքո։