Իրանը վրեժ է լուծում Խամենեիի սպանության համար

Իրանի Իսլամական Հանրապետության պատվիրակությունը 2026 թվականի սեպտեմբերի 22-26-ը եղել է Նյու Յորքում՝ մասնակցելու ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի ամենամյա նստաշրջանին։ Շրջանակից դուրս նրանք հանդիպել են նախագահ Դոնալդ Թրամփի դիվանագիտական բանագնացներ Ջարեդ Քուշների և Սթիվ Ուիթքոֆի հետ ու առաջարկել հրադադարի գործարք, որը Թրամփը մերժել է։ Թեև Թրամփի վարչակազմը, ըստ ամենայնի, ձգտում է պատերազմի ավարտի ճանապարհ գտնել, որևէ բան չի հուշում, թե կողմերը քննարկել են այն, ինչը, թերևս, ամենակարևոր կետն է Իրանի ղեկավարների համար։

Պատերազմի առաջին հարվածի հետևանքով զոհվել է գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին, և Իսլամական Հանրապետությունը շարունակում է հավատարիմ մնալ նրա վրեժը լուծելու հանձնառությանը։ Սկզբունքայնականները (Principalists), որոնց արևմտյան դիսկուրսում հաճախ անվանում են կոշտ գիծ պահպանողներ, փորձել են վարկաբեկել ամառային բանակցություններն ու դրանց արդյունք դարձած փոխըմբռնման հուշագիրը՝ առարկելով, որ հրադադարը կնշանակի վրեժի թեման անտեսել։ Հայտնի լրագրող Մոհսեն Մեհդիանը հարցրել է՝ «Իսկ ի՞նչ եղավ մեր նահատակ իմամի վրեժխնդրությունը»։ Զինվորական հոգևորական Ալի Շիրազին ասել է՝ «[Խամենեիի] վրեժը լուծելը իրանական ազգի գլխավոր պահանջն է»։

Ի վերջո, 2026 թվականի հուլիսի 11-ին Իրանը գերագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեիի անունից հայտարարություն է տարածել՝ մտահոգությունները մեղմելու նպատակով։ Դրանում գովաբանվել են նրա հանգուցյալ հոր առաքինությունները, հիշատակվել է 680 թվականի Քերբելայի ճակատամարտի խանդավառությունը, ապա խոսքն ուղղվել է մահացածին՝ «Խոստանում ենք վրեժ լուծել քո պատվավոր արյան և այս երկու պատերազմների բոլոր նահատակների համար՝ հանցագործ և անամոթ մարդասպաններից։ Այս վրեժը մեր ազգի կամքն է և անպայման պետք է կատարվի»։

Եթե նա ողջ է, Մոջթաբան՝ որպես որդի, ունի անձնական պատճառ հոր մահվան վրեժը լուծելու՝ իր հրամանատարության տակ գտնվող պետության ռեսուրսներով։ Տրամաբանական է նաև քաղաքականության մակարդակով գլխատման դեմ զսպման մեխանիզմներ ապահովելը։ Անկախ նրանից, թե ով է գրել այս նամակը, այն այժմ պետական քաղաքականություն է, և իրանական լրատվամիջոցներն ու պաշտոնյաներն այն արտացոլում են։

Մոջթաբայի հայտարարությունից չորս օր անց այաթոլլահ Ալիրեզա Արաֆին՝ հոգևոր ճեմարանների ազդեցիկ ղեկավարը, որը ծառայել է գերագույն առաջնորդության ժամանակավոր խորհրդում, փոխըմբռնման հուշագրի և Խամենեիի սպանության չլուծված հարցի վերաբերյալ հստակեցնող մեկնաբանություններ է արել՝ «Նահատակ իմամի և վերջին երկու պատերազմների մյուս նահատակների համար վրեժ ու հատուցում պահանջելը անհրաժեշտ և անկասկած հարց է, կախված չէ անհատների ու վարչակազմերի գալուց և գնալուց և անպայման տեղի կունենա»։ Հետևաբար, Իրանի պետական քաղաքականությունն ԱՄՆ-ի և Իսրայելի դեմ վրեժխնդրությունն է՝ ոչ միայն առանձին անհատների նկատմամբ, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Թրամփն ու վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն թողնեն իրենց պաշտոնները։

Նոր համաձայնագրի հեռանկարները կրկին օրակարգ են բերել վրեժի հարցը։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 25-ին զինված ուժերի ավագ խոսնակ Աբոլֆազլ Շեքարչին ասել է՝ «Մենք չենք ների նահատակ իմամի կամ Մինաբի երեխաների մարդասպաններին նույնիսկ պատերազմից հետո և կիրականացնենք նրանց դատավճիռների կատարումը»։ «Փայդարի» (Paydari) ճակատի լրագրող Մեյսամ Նիլին նույն օրը հարձակվել է ռեֆորմիստ նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի վրա՝ «Իրանի ժողովուրդը, անկասկած, վրեժ է փնտրում և այդ դեղին խոզի սպանությունը, ինչպես նաև նահատակ իմամի ու Իրանի երեխաների բոլոր մարդասպանների արյունը թափելը»,- ասել է նա։

Սա միասնական դիրքորոշում չէ։ Իսլամական Հանրապետության լրատվական գործակալությունը (IRNA), որը վերահսկվում է Փեզեշքիանի վարչակազմի կողմից, «ուսումնասիրություն» է անցկացրել այն 57 դեպքերի վերաբերյալ, երբ Ալի Խամենեին հիշատակել է վրեժը։ Եզրակացվել է, որ Խամենեին մեծ մասամբ վրեժը կապել է այն բանի հետ, ինչ անում է «թշնամին», մինչդեռ Ալի իբն Հուսեյնը՝ շիաների չորրորդ իմամը և Հուսեյն իբն Ալիի որդին, չի ձգտել վրեժ լուծել հոր համար։ Այդուհանդերձ, այս տեսակետը, լինի դա ռեժիմի ներսում մեծամասնության, թե փոքրամասնության դիրքորոշում, հնչում է խուլ տոնով։

Իրանը նախկինում փորձել է սպանել Թրամփին և այլ ամերիկացի պաշտոնյաների՝ 2020 թվականի հունվարին գեներալ Քասեմ Սոլեյմանիին սպանելու համար։ Այն կշարունակի դա անել ավելի մեծ հետևողականությամբ՝ հավելելով, որ Արաֆիի մեկնաբանությունները հուշում են, թե ապագա նախագահները նույնպես անձեռնմխելի չեն լինի։

ԱՄՆ-ի բանակցողների համար սրա իմաստը պարզ է։ Հարցը շրջանցելու փոխարեն՝ ռազմական գործողությունները վերջնականապես դադարեցնելու ցանկացած համաձայնագիր պետք է բացահայտորեն պահանջի, որ Իրանը հրաժարվի ամերիկացիներից և իսրայելցիներից վրեժ լուծելուց։