Իրանի ուժերը հյուծված են Սիստան և Բելուջիստանում հարձակումների աճի պայմաններում

Իրանի հարավ-արևելքում գտնվող Սիստան և Բելուջիստան նահանգում լարվածությունն աճում է։ Անջատողական «Ջեյշ ալ-Ադլը» 2025 թվականի դեկտեմբերից ի վեր ակտիվացրել է հարձակումները պետական ծառայողների և համայնքի՝ ռեժիմին համակիր անդամների վրա, իսկ Իսլամական Հանրապետությունն այժմ հարձակումների աճի համար մեղադրում է «որոշ արաբական պետությունների»։

Սիստանն ու Բելուջիստանը հազարամյակներ շարունակ եղել են իրանական պետության մաս և իրանցիների համար զգացմունքային արժեք ունեն։ Ռոստամը՝ «Շահնամեի» (Արքաների գիրք)՝ Իրանի տասներորդ-տասնմեկերորդ դարերի ազգային էպոսի հերոսը, ըստ ավանդության, Սիստանից է սերում։

Արևմուտքում բելուջներին համեմատաբար քիչ ուշադրություն է դարձվում թե՛ Թեհրանից հեռու լինելու, թե՛ իրենց առանձնահատուկ լեզվի պատճառով։ Այդուհանդերձ, հակառեժիմային գործողություններում հենց նրանք են եղել ամենաբռնարարները։ Իրանը 1871 թվականին հարավ-արևելյան սահմանը սահմանեց Գոլդսմիդի գծով, երբ ընդհանուր սահման ուներ բրիտանական Հնդկաստանի հետ։ 1959 թվականին, օգտագործելով քարտեզագրման առաջադեմ գործիքներ, Իրանը և նորաստեղծ Պակիստանը սահմանը ավելի ճշգրիտ սահմանազատեցին՝ փաստացի 10 միլիոն բելուջներին բաժանելով Իրանի և Պակիստանի միջև։ Բելուջներն իրենց նահանգում մեծամասնություն են կազմում և ճնշող մեծամասնությամբ սուննի են, մինչդեռ նույնիսկ քրդերը բաժանված են դավանանքային գծերով։ Սահմանամերձ շրջանը թափանցելի է, ինչը թույլ է տալիս երկու երկրների բելուջաբնակ շրջաններին ժամանակ առ ժամանակ մյուսի տարածքում ընթացող ապստամբության համար ծառայել որպես ապահով ապաստան։

Իրանի բելուջական խնդիրը բռնկվել է փուլերով։ 2003-2011 թվականներին բելուջ ազգայնական Ռիգիի ցանցը, կամ «Ջունդալլահը», իրականացրել է մի շարք գործողություններ։ Դրանք ներառում էին հարձակումներ ռեժիմի ուժերի վրա, քաղաքացիական բեռնատարների վարորդների առևանգումներ և շիական մզկիթների պայթեցումներ։ Խմբավորումը հայտնի դարձավ, երբ դրա ղեկավարներից մեկը՝ Աբդոլմալեք Ռիգին, 2005 թվականին հրապարակեց տեսանյութ, որտեղ գլխատում էր իր քենեկալին, որը կառավարական գործակալ էր։

2010 թվականի փետրվարի 23-ին իրանական կործանիչները օդ բարձրացան և Դուբայից Ղրղզստանի Բիշկեկ թռչող քաղաքացիական օդանավին ստիպեցին վայրէջք կատարել։ Իրանական ուժերը ձերբակալեցին Ռիգիին, որը ճանապարհորդում էր կեղծ անձնագրով, և կարճ ժամանակ անց մահապատժի ենթարկեցին նրան. «Ջունդալլահը» նույն տարվա ընթացքում լուծարվեց։

2012 թվականին «Ջունդալլահի» անդամները ստեղծեցին «Ջեյշ ալ-Ադլը», որը, ի տարբերություն իր նախորդի, թիրախավորել է քաղաքացիական անձանց՝ ռեժիմի հետ նրանց կապերի համար։ Պետական հաստատությունների, օրինակ՝ Զահեդանի դատարանի շենքի դեմ դրա հարձակումների հետևանքով սպանվել են սովորական իրանցիներ, սակայն այն երբեք չի թիրախավորել պատահական քաղաքացիական անձանց։

Սիստան և Բելուջիստանում ինչ-որ բան փոխվեց «Արյունոտ ուրբաթից» հետո՝ 2022 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Զահեդանում ռեժիմի կողմից 96 ցուցարարի կոտորածից հետո։ Ջարդը տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ Զահեդանի սուննի հանրահայտ իմամ Մոլավի Աբդոլհամիդը բողոքի ցույցի կոչ արեց։ Մինչ ռեժիմը զոհերի համար մեղադրում էր «Ջեյշ ալ-Ադլին», «Ջեյշ ալ-Ադլը» հերքեց մեղադրանքը։ Աբդոլհամիդը համաձայնեց՝ «Երկրի պաշտոնյաներն ու իշխանությունները և Իսլամական Հանրապետության գերագույն առաջնորդը, որը հրամանատարում է զինված ուժերը, բոլորն էլ պատասխանատու են, և [նրանցից ոչ մեկը] չի կարող հերքել պատասխանատվությունը»։

Գերագույն առաջնորդն իր մարզային ներկայացուցիչների միջոցով նշանակում է ուրբաթօրյա աղոթքի իմամներին։ Աբդոլհամիդի ժողովրդականության պատճառով Ալի Խամենեին ձեռնպահ մնաց նրան պաշտոնանկ անելուց, սակայն ռեժիմը, ըստ պնդումների, 2023 թվականին փորձել է թունավորել նրան։ Փոխարենը կառավարությունը ձերբակալեց նահանգի փոքրիկ քաղաք Միրջավեի ուրբաթօրյա աղոթքի իմամին՝ Աբդոլհամիդին աջակցելու համար։ Այնուհետև նահանգում Խամենեիի ներկայացուցիչը նրան փոխարինեց ռեժիմին համակիր հաջորդով՝ Մոհամմադ Անվար Ռիգիով, սակայն տեղի բնակչությունը Մոհամմադ Անվարին տեսնում էր որպես համագործակցող՝ անկախ նրանից՝ սուննի բելուջ էր, թե ոչ։

2025 թվականի դեկտեմբերի 11-ին «Ջեյշ ալ-Ադլը» հայտարարեց, որ ուժերը միավորում է ևս երեք բելուջական խմբավորման հետ՝ ստեղծելու միացյալ ճակատ՝ Ժողովրդի մարտիկների ճակատը, որը թարգմանվում է նաև որպես Ժողովրդական մարտիկների ճակատ և Ժողովրդական դիմադրության մարտիկներ։ «Անսար ալ-Ֆուրքանը»՝ իսլամիստական բելուջական խմբավորումը, հրաժարվեց միանալ։ Այնուհետև հարձակումները սրվեցին։ Հետագայում տեղի են ունեցել տասնյակ դեպքեր, որոնց պատասխանատվությունը ստանձնել է «Ջեյշ ալ-Ադլը», ինչպես նաև այլ հարձակումներ, որոնք մնացել են առանց պատասխանատվության ստանձնման։ Օրինակ՝ 2026 թվականի հուլիսի 20-ին անհայտ խմբավորումը սպանեց Մոհամմադ Անվար Ռիգիին։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 15-ին անհայտ հարձակվողները սպանեցին ռեժիմին համակիր ուրբաթօրյա աղոթքի մեկ այլ իմամի՝ Յուսեֆ Գորգիջին։

Nour News-ը, որը մոտ է Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդին, աճը վերագրեց արաբական պետություններին։ «Վստահելի անվտանգային աղբյուրները [Nour News-ին ասել են, որ] հայտնաբերել են [հարավ-արևելքում] գործող զինված խմբավորումներին օտարերկրյա աջակցության ակնհայտ նշաններ և որոշ արաբական պետությունների դերը դրանք մատակարարելու գործում»,֊ հաղորդել է այն՝ առանձնացնելով «Սիպահ-է Սահաբային և Ջեյշ-է Մոհամմեդին՝ կադրերի, ֆինանսական միջոցների, ինչպես նաև հետախուզական ու ռազմական հնարավորությունների միջոցով» ցուցաբերվող ենթադրյալ արաբական աջակցությունը։ Nour News-ը հաղորդել է, որ խմբավորումների ընդհանուր անդամակցությունը գերազանցում է 50 000-ը, և որ «նրանցից 1 500-ը տեղակայվել են Իրանի ներսում»։

Այս երկու խմբավորումներից ոչ մեկը նորաստեղծ Ժողովրդի մարտիկների ճակատի անդամ չէ, որը ստանձնել է վերջին հարձակումներից շատերի պատասխանատվությունը։ Այն, ինչում ռեժիմը ճիշտ է, թեկուզ տարօրինակ թվերով, այն է, որ կան բազմաթիվ փոքր խմբավորումներ՝ աջակցության տարբեր աղբյուրներով, ինչը բարդացնում է ռեժիմի հակաքայլերը։

Թվում է՝ Իսլամական Հանրապետությունը հուսահատ քայլերի է դիմում։ Նախ՝ «Արյունոտ ուրբաթից» հետո տեղական բնակչությունը, այդ թվում՝ իրավապահներն ու անվտանգության որոշ ուժեր, որոնք բելուջ են, ավելի դժկամ է դարձել այդ խմբավորումների դեմ գործողություններ իրականացնելու հարցում։ Երկրորդ՝ Իրանի անվտանգության ուժերը ծանրաբեռնված են ռեսուրսների սղության և արտաքին ու ներքին սպառնալիքների ավելացման պատճառով։ Վերջապես՝ այն, որ ռեժիմը պարանոյիկ է, դեռ չի նշանակում, թե ոչ ոք չի հետապնդում նրան։ Էականն այն է, որ այս հարձակումների համար սովորաբար մեղադրվող Կենտրոնական հետախուզական վարչության և «Մոսադի» փոխարեն արաբներին մեղադրելը հուշում է՝ ռեժիմը ամեն ինչ ամբողջությամբ չի հորինում։

Արաբական պետությունների դեմ մեղադրանքը վերջին տարիներին նման երկրորդ դեպքն է։ 2024 թվականի հունվարի 16-ին Իրանը հրթիռային հարվածներ հասցրեց Պակիստանի ներսում գտնվող «Ջեյշ ալ-Ադլին»։ Պակիստանը երկու օր անց պատասխան հարված հասցրեց։ Դա իրանական հողի վրա օտարերկրյա սովորական զենքով առաջին հարձակման դեպքն էր Իրան-Իրաք պատերազմից ի վեր։ Իրանական ռեժիմի թուլացմանը զուգահեռ՝ նման տեղական շարժումների թիվը, ամենայն հավանականությամբ, կբազմապատկվի, իսկ դրանց ուժը կամրապնդվի։