Հիջաբը անձնակա՞ն ընտրություն է

ՕՏՏԱՎԱ, Կանադա - Մինչ Քվեբեկում մահմեդական կանայք բողոքում են հանրային հատվածի որոշ աշխատատեղերում հիջաբ կրելու սահմանափակումների դեմ, Օտտավայի գլխավոր մզկիթում կանանց հետ արված հարցազրույցները բացահայտում են կրոնական ազատության շուրջ քննարկման մեկ այլ հարթություն՝ կանանց նկատմամբ իրենց իսկ կրոնական համայնքներում դրվող անհավասար սպասելիքները։

Հոկտեմբերի 5-ին Québécoises Musulmanes Tannées կազմակերպության անդամները հավաքվել էին Մոնրեալում՝ Քվեբեկի աշխարհիկության մասին օրենքների դեմ իրենց անընդմեջ 18-րդ շաբաթական բողոքի ակցիային։ Ցուցարարները պնդում էին, որ կրոնական խորհրդանիշների, այդ թվում՝ հիջաբի սահմանափակումները սահմանափակում են կանանց զբաղվածության հնարավորություններն ու կրոնը դավանելու ազատությունը։

«Այս օրենքները պետք է չեղարկվեն,- City News տեղական լրատվամիջոցին ասաց ցուցարարներից մեկը։- Կամ անպայման հետաձգվեն, եթե հնարավոր չէ չեղարկել»։

Բողոքի ակցիաները նոր ուշադրություն են հրավիրել մահմեդական կանանց՝ հիջաբ կրելու իրավունքի վրա։ Սակայն բաց է մնում հարցը՝ արդյոք կանայք նույնքան ազատ են իրենց համայնքներում մերժելու կրոնական հագուստն ու դրանց հետ կապված սպասելիքները։

Օտտավայի գլխավոր մզկիթի ներսում

Ստեղծված վիճաբանությունը ինձ դրդեց ուրբաթ օրը այցելել Օտտավայի գլխավոր մզկիթ, որը գործում է Օտտավայի մահմեդական ընկերակցության (Ottawa Muslim Association) կառավարմամբ, և տղամարդկանց ու կանանց տարանջատումն անմիջապես նկատելի էր։

Կին հավատացյալներին ուղղորդում էին շենքի հետևի առանձին մուտքով։ Կանանցից ակնկալվում էր համեստ հագնվել՝ ծածկելով մարմինը և խուսափելով կիպ հագուստից։

Մինչ իմամը քարոզ էր կարդում տղամարդկանց աղոթասրահում, կանայք հավաքվել էին մեկ այլ սենյակում և քարոզին հետևում էին էկրանի միջոցով։

Տարանջատումն այնքան խիստ էր, որ ես՝ որպես կին, չկարողացա առաջին ձեռքից մտնել կամ դիտարկել տղամարդկանց աղոթասրահը։

Աղոթքի ժամանակ սեռերի տարանջատումը տարածված է ավանդական իսլամական պրակտիկայում և սովորաբար բացատրվում է համեստության, ինչպես նաև տղամարդկանց ու կանանց շփումների վերաբերյալ կրոնական ուսմունքներով։

Սակայն մզկիթում դիտարկված կարգավորումները հարցեր առաջացրին կանանց՝ կրոնական տարածքներին հասանելիության և նրանց մասնակցությունը կարգավորող տարբեր սպասելիքների մասին։

Հիջաբը անձնակա՞ն ընտրություն է

Ուրբաթօրյա աղոթքից հետո ես հարցազրույց վերցրի երկու մահմեդական կնոջից՝ հիջաբի, գենդերային հավասարության, կրոնական պարտավորությունների և անձնական ազատության մասին։ Երկուսն էլ պաշտպանում էին հիջաբ կրելը՝ որպես սեփական որոշում։

Երբ հարցրի՝ արդյոք ընտանիքի անդամներն ազդել են իր ընտրության վրա, կանանցից մեկը պատասխանեց. «Հաստատ ոչ ընտանիքի որևէ անդամի պատճառով»։

Նա բացատրեց, որ սկսել է հիջաբ կրել 16 տարեկանում, քանի որ հավատում էր, թե Ալլահը կանանց պատվիրել է համեստ հագնվել։

Նա նաև նկարագրեց, թե ինչպես փոխվեց տղաների ու երիտասարդ տղամարդկանց վերաբերմունքը իր հանդեպ այն բանից հետո, երբ սկսեց ծածկել մազերը, հատկապես ֆիզիկական շփման և անձնական սահմանների առումով։

«Դա սահման է»,- ասաց նա։

Մեկ այլ կին ընդունեց, որ կրոնական ուսմունքներն ու իր դաստիարակությունն ազդել են իր որոշման վրա։

«Ալլահն է մեզ ասել դա անել, բայց դու նաև ազատ կամք ունես»,- ասաց նա։

Երկուսն էլ պնդում էին, որ կանայք պետք է կարողանան ինքնուրույն որոշումներ կայացնել, այդ թվում՝ հանել հիջաբը։ Նրանք նաև ընդունեցին, որ որոշ կանանց ստիպում են այն կրել։

Նրանց հայտարարություններն արտացոլում էին քվեբեկյան ցուցարարների հիմնական փաստարկը՝ կանայք պետք է ազատ լինեն որոշելու՝ կրել կրոնական հագուստ, թե ոչ։

Սակայն նրանց խոսքերը նաև հարց բարձրացրին այն մասին, թե որքանով են կանայք իրականում ազատ մերժելու այն սպասելիքները, որոնք ընկալվում են որպես կրոնական պարտավորություն։

Կանայք ընդունում են կրոնական անհավասար ճնշումը

Երբ հարցրի՝ արդյոք մահմեդական կանայք տղամարդկանցից ավելի մեծ ճնշում են զգում կրոնական սպասելիքները պահպանելու հարցում, զրուցակիցներից մեկն ընդունեց, որ կանանց հաճախ ավելի խիստ են դատում արտաքինի և վարքի համար։

«Չեմ կարծում, թե դա պետք է երբևէ այսպես լիներ»,- ասաց նա։

Նա բացատրեց, որ հիջաբ չկրող կամ ոչ համեստ հագնվող կանայք կարող են քննադատության արժանանալ, մինչդեռ կրոնական սպասելիքները չպահպանող տղամարդիկ պարտադիր չէ, որ նույն խստապահանջ վերաբերմունքին արժանանան։

«Կարծում եմ՝ դա հաստատ կա, բայց դա սխալ է»,- ավելացրեց նա։

Նրա խոսքերն ընդգծեցին տարբերությունը կրոնը դավանելու իրավական ազատություն ունենալու և կրոնական սպասելիքները պահելու ճնշում զգալու միջև։

Կանայք խոսեցին նաև իրենց համայնքներից դուրս խտրականության մասին։

Մասնակիցներից մեկը նկարագրեց խոցելիության զգացումը, քանի որ հիջաբ կրելն անմիջապես նույնականացնում է նրան որպես մահմեդական։

«Ես կարծես քայլող մահմեդական թիրախ լինեմ»,- ասաց նա։

Նրանց փորձառությունը ցույց տվեց փոխադարձաբար մրցող ճնշումներ՝ իրենց համայնքներում կրոնական պահանջներին հետևելու սպասելիքները և համայնքից դուրս գտնվողների խտրական վերաբերմունքը։

Ի՞նչ է նշանակում ազատությունը մահմեդական կանանց համար

Երբ խնդրեցի սահմանել ազատությունը, կանանցից մեկի պատասխանը դուրս էր գալիս կրոնական հագուստի շրջանակից։

«Ինձ թվում է՝ ես միշտ ստիպված եմ ընտրել մայր լինելու կյանքը կամ կին լինելու կյանքը՝ ի տարբերություն իմ՝ որպես անհատի կյանքի»,- ասաց նա։

Նա բացատրեց, որ կանանց հաճախ դաստիարակում են այնպես, որ ընտանեկան պարտականությունները համարեն առաջնահերթ, մինչդեռ տղամարդիկ կարող են ավելի մեծ խրախուսանք ստանալ անհատական ձգտումներ հետապնդելու համար։

Թեև նա «դրական» էր խոսում ամուսնու մասին, ընդունեց, որ կանանց վրա դեռ վաղ տարիքից դրվում են անհավասար սպասելիքներ։

Նրա եզրակացությունը ցնցող էր։

«Չեմ կարծում, թե կանայք ազատ են»,- ասաց նա։

Զրույցների ընթացքում երբեմն զգում էի տատանում, երբ խոսքը գնում էր կրոնական պարտավորությունների և անհավասար սպասելիքների մասին։ Կանայք պաշտպանում էին իրենց հավատքը, բայց նաև ընդունում էին ճնշումներ, որոնք իրենք անարդար էին համարում։

Մզկիթի այլ կանայք պատրաստակամ էին բացատրելու, թե ինչպես է իսլամը հարգում կանանց, իսկ ոմանք խրախուսում էին ինձ՝ ինքս ընդունել այդ կրոնը։

Նրանց պատասխանները տարբեր տեսանկյուններ ներկայացրին կրոնական ազատության, անձնական ընտրության և մահմեդական համայնքներում կանանց դերի մասին։

Ազատության շուրջ բանավեճի երկու կողմը

Քվեբեկի աշխարհիկության շուրջ հակասությունը հանրային բանավեճի կենտրոնում է դրել մահմեդական կանանց՝ կրոնական հագուստ կրելու ազատությունը։ Նահանգի աշխարհիկության մասին օրենքներն ու կրոնական խորհրդանիշների սահմանափակումները հարցեր են առաջացրել կրոնական ազատության, կանանց զբաղվածության հնարավորությունների և հանրային հաստատություններում կրոնի դերի վերաբերյալ։

Օրենսդրության կողմնակիցները պնդում են, որ նշված հանրային հաստատություններում կրոնական խորհրդանիշների սահմանափակումները պաշտպանում են պետության չեզոքությունը։ Հակառակորդները պնդում են, որ այդ սահմանափակումներն անհամաչափորեն ազդում են մահմեդական կանանց վրա և սահմանափակում նրանց զբաղվածության հնարավորությունները։

Յասմին Մոհամմեդը (Yasmine Mohammed), 2019 թվականի Unveiled: How Western Liberals Empower Radical Islam գրքի հեղինակը, ով հայտնում է, որ իրեն ստիպել են ինը տարեկանում հիջաբ, իսկ տասնինը տարեկանում նիկաբ կրել, քվեբեկյան հակասության վերաբերյալ կտրուկ տարբեր տեսակետ հայտնեց։

«Հիջաբը կրոնական կանատյացության գործիք է։ Այն օգտագործվում է կանանց և աղջիկներին վերահսկելու համար։ Այն վերահսկում է ոչ միայն այն, ինչ դրվում է նրանց գլխին, այլև այն, ինչ մտնում է նրանց գլխի մեջ»,- Մոհամմեդն ասաց Focus on Western Islamism-ին (FWI)։

Նա պնդեց, որ հիջաբն աղջիկներին սովորեցնում է, թե իրենք ֆիթնա են առաջացնում և, որպես այդպիսին, քաոսի գործիքներ են, որոնք պետք է թաքցվեն։ Հիջաբը նորմալացնում է սեռերի տարանջատումը և կանանց զրկում անհատականությունից, ավելացնում է նա։ «Քվեբեկը լիովին իրավունք ունի պաշտպանելու աշխարհիկությունն իր նահանգում՝ սահմանափակելով հիջաբը հանրային հատվածում։ Դա պաշտպանում է ոչ միայն աշխարհիկությունը, այլև կանանց»,- ասաց նա։

Օտտավայի գլխավոր մզկիթում արված հարցազրույցներն ընդգծեցին ևս մեկ հարց՝ արդյոք կանայք նույն ազատությունն ունեն մերժելու կրոնական սպասելիքները։

Թեև երկու զրուցակիցներն էլ հիջաբ կրելը բնութագրեցին որպես սեփական ընտրություն, նրանք ընդունեցին, որ կանայք տղամարդկանցից ավելի մեծ կրոնական խստապահանջության են բախվում։

Նրանց հայտարարությունները նաև հակադրվում էին ուրբաթօրյա աղոթքի ընթացքում դիտարկված կարգավորումներին, երբ կանայք մտնում էին առանձին մուտքով և իմամի քարոզին հետևում մեկ այլ սենյակից։

Այս դիտարկումները չեն հաստատում, թե արդյոք առանձին կանանց հարկադրել են հետևել կրոնական պրակտիկաներին։ Սակայն դրանք փաստում են տարբերություններ տղամարդկանց և կանանց՝ կրոնական արարողություններին մասնակցության մեջ։

Հետևաբար կանանց կրոնական ազատության շուրջ բանավեճը դուրս է գալիս կառավարության սահմանած սահմանափակումների շրջանակից։ Այն վերաբերում է նաև այն սպասելիքներին, որոնց կանայք բախվում են իրենց ընտանիքներում և կրոնական համայնքներում։

Մինչ Քվեբեկի մահմեդական կանայք շարունակում են վիճարկել կրոնական հագուստի սահմանափակումները, Օտտավայում կանանց հետ իմ ունեցած հարցազրույցները մեկ այլ հարց են առաջացնում՝ արդյոք կանայք նույն ազատությունն ունեն հանելու հիջաբը, վիճարկելու կրոնական սպասելիքները կամ մերժելու ավանդույթները՝ առանց ճնշման կամ պատժի։

Կանանց ազատության շուրջ բանավեճը չի կարող սահմանափակվել հիջաբ կրելու իրավունքով։ Այն պետք է քննության առնի նաև այն կրոնական և սոցիալական սպասելիքները, որոնք ձևավորում են կանանց ընտրությունը։ Օտտավայում հարցազրույց տված կանայք իրենց ազատ էին բնութագրում, բայց նաև ընդունում էին անհավասար ճնշումներ, որոնք տղամարդիկ նույն կերպ չեն զգում։ Նրանց պատմությունները՝ մզկիթում դիտարկված սեռերի տարանջատման հետ միասին, հարցեր են առաջացնում այն մասին, թե ինչպես է հավասարությունը կիրառվում կրոնական հաստատություններում։ Նույն խստապահանջությունը, որը կիրառվում է կանանց ազատությունների նկատմամբ կառավարության սահմանափակումների հարցում, պետք է տարածվի նաև այն կրոնական պրակտիկաների վրա, որոնք տղամարդկանց և կանանց նկատմամբ տարբեր սպասելիքներ են ձևավորում։