Իրաքի Ալի ալ-Զայդին կրկնո՞ւմ է Ադիլ Աբդուլ-Մահդիի սխալները

Իրաքում ընտրություններն իրական են։ Սա թերևս միակ արաբական երկիրն է, որտեղ ոչ ոք՝ ո՛չ քաղաքական գործիչները, ո՛չ էլ շարքային քաղաքացիները, ընտրատեղամաս գնալիս որևէ պատկերացում չունեն, թե ով է լինելու նոր վարչապետը։ Կառավարության ղեկավարի ընտրությունը, սակայն, ամիսներ տևող գործընթաց է, որը ներառում է Իրաքի քաղաքական կուսակցությունների ու նրանց հաճախ չընտրված երեցների միջև բանակցություններ։

Գրեթե վեց ամիս է անցել այն պահից, երբ Համակարգման շրջանակը՝ շիական քաղաքական խմբավորումը և ձայների ամենամեծ քանակը հավաքած ուժը, Ալի ալ-Զայդիին անվանեց իր «կոնսենսուսային թեկնածուն»՝ ավելի հայտնի թեկնածուներին աջակցող խմբակցությունների միջև փակուղուց հետո։ Նախագահ Նիզար Ամիդին նրան նշանակեց նույն երեկոյան՝ սահմանադրական վերջնաժամկետից անմիջապես առաջ։

Ալ-Զայդին ընդամենը 16 տարեկան էր, երբ ԱՄՆ ուժերը Բաղդադի դեմ սկսեցին «ցնցում և սարսափ» գործողությունը և վերջ դրեցին Սադդամ Հուսեյնի քառորդդարյա իշխանությանը։ Իրաքցիների 52 տոկոսը ծնվել է Սադդամի անկումից հետո, իսկ շատ ուրիշներ, ինչպես ալ-Զայդին, չափահաս են դարձել նոր համակարգի պայմաններում։ Ալ-Զայդին հնարամիտ էր, հաստատեց քաղաքական կապեր, հմտորեն մանևրեց և խաղաց հովանավորչության խաղը։ Իրաքը, վերջին տարիների որոշ բարելավումներին չնայած, շարունակում է մնալ աշխարհի ամենակոռումպացված երկրների թվում։

Ինչպես որոշ սուննի արաբ գործարարներ հարստացան Սադդամի օրոք, իսկ շատ քուրդ գործարարներ իրենց ապրուստն ու պայմանագրերը պարտական են Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ Մասուդ Բարզանիի հովանավորչությանը, այնպես էլ ալ-Զայդին շիա նորահարուստների ամենահաջողակներից էր։

Նա Al-Oweis Group-ի՝ 15 ընկերություն ընդգրկող կոնգլոմերատի սեփականատերն ու ղեկավարն էր և պետության՝ պարենային քարտերի համակարգին սննդի մատակարարման ու իրաքյան բանակի սննդի ծառայությունների ծրագրի կապալառուն։ Խորհրդարանի բազմաթիվ անդամներ այդ ընկերությանը և նրա կողմից 2016 թվականին հիմնադրված Al-Janoob իսլամական բանկին մեղադրել են կոռուպցիայի մեջ։ Նա նաև 2017 թվականին հիմնադրված Al-Watania ազգային հոլդինգային ընկերության նախագահն էր, որի շահերը տարածվում էին գյուղատնտեսության, անշարժ գույքի, բանկային ոլորտի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, մեդիայի, լոգիստիկայի և արևային էներգետիկայի վրա, և նա այլ շահեր ուներ Taawon հիպերմարկետներում ու նավթային ծառայություններում։ Նա գլխավորում էր Ալ-Շաաբ համալսարանի և Իշտար բժշկական ինստիտուտի խորհուրդները։

Ալ-Զայդիի նշանակման հիմքում ընկած հաշվարկն այն էր, որ նա կարող է Իրաքի քաղաքականություն բերել նոր դեմք և ավելի գործնական մոտեցում։ Սպիտակ տունը նրան աջակցեց երկու պատճառով․ առաջին՝ նա Նուրի ալ-Մալիքին չէր՝ կոռումպացված և աղանդավորական նախկին վարչապետը, ով բազմիցս անձնական շահի համար Իրաքի ինքնիշխանությունը վաճառել էր Իրանին, և երկրորդ՝ ալ-Զայդին խոստացավ լրջորեն զբաղվել Իրանի աջակցությամբ գործող զինյալ խմբավորումների զինաթափմամբ։ Դա պարտավորություն էր, որը ալ-Զայդին կրկնեց Սպիտակ տանը նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ իր մամուլի ասուլիսում․ «Որևէ խմբավորման ներկայության որևէ կարիք չկա։ … Մենք երբեք չենք ընդունում, որ որևէ կառույց զենք կրի պետության վերահսկողությունից դուրս»։

Դա ինքնախաբեություն էր։ Ալ-Զայդին թերևս Համակարգման շրջանակի քննարկումներում նախկին վարչապետ Մոհամմադ Շիա ալ-Սուդանիի նախընտրությունն էր, բայց ալ-Զայդին թե՛ իր քաղաքական վերելքը, թե՛ իր հարստությունը պարտական էր Մալիքիին։ Ինչպես իր նախորդները, ալ-Զայդին ԱՄՆ նախագահին ասաց այն, ինչ նա ուզում էր լսել, իսկ հետո արեց հակառակը։ Թրամփի՝ Իրանի հետ կնքած փոխըմբռնման հուշագիրը նույնպես թուլացրեց ալ-Զայդիի վրա ճնշումը և համոզեց Մալիքիին ու Իրանին մերձ մյուս վստահված անձանց՝ Հադի ալ-Ամիրիին, Քայս ալ-Խազալիին և Քուբադ Թալաբանիին, որ իրենք կարող են ավելի երկար դիմանալ, քան ամերիկյան ճնշումը։

Ալ-Զայդին ոչ միայն դիմակայել է Բադրի կորպուսը, «Քաթաիբ Հեզբոլլահը» և «Ասաիբ Ահլ ալ-Հաքը» սանձելու իր խոստումներին, այլև նրա աշխատակազմը գնալով ավելի է ձգտում նպաստել Իրանի նոր ներթափանցումներին։

Օրինակ՝ Խորհրդատվական հանձնաժողովի նախագահ և Internet Governance Forum Iraq-ում ալ-Զայդիի ներկայացուցիչ Յուսուֆ Խալաֆ Յուսուֆը քայլեր է ձեռնարկել չեղարկելու Supercell-ին, Enkidu-ին և TeleCore-ին տրված պայմանագրերը, որոնք միասին կառուցում են Իրաքի միակ կապի ցանցը, որը զերծ է չինական բաղադրիչներից կամ իրանական առևտրային վստահված ընկերություններից, ինչպիսիք են ScopeSky-ն կամ EarthLink Telecommunications-ը (կապ չունի ամերիկյան EarthLink LLC ընկերության հետ)։

Վտանգը ոչ միայն ալ-Զայդիի անարդյունավետությունն է կամ դիտավորյալ խաբեությունը, ոչ էլ միայն Բաղդադում Իրանի աճող ազդեցությունը։ Մալիքիի առաջ իրեն վաճառելու ալ-Զայդիի պատրաստակամությունն այժմ վտանգում է ողջ Իրաքը։

2018 թվականի ամռանը Բասրայում ցույցեր բռնկվեցին այն բանից հետո, երբ աղտոտված ջուրը 100 000 մարդու հասցրեց հիվանդանոց և հազարավոր ուրիշների հիվանդացրեց։ Թեև շատ ամերիկացիներ շիաներին ծաղրանկարում են որպես Իրանի վստահված անձինք, շատ իրաքցի շիաներ արհամարհում են Իրանին։ Բողոքի ակցիաները հանգեցրին Իրանի հյուպատոսարանի այրմանը։

2018 թվականի հոկտեմբերին՝ ընտրություններից հինգ ամիս անց, վարչապետ դարձավ Ադիլ Աբդուլ-Մահդին։ Աբդուլ-Մահդին ծանոթ դեմք էր․ նա 76 տարեկան էր և եղել էր նավթի նախարար, ֆինանսների նախարար և փոխնախագահ։ Քանի որ նա համակարգի կատարյալ ներկայացուցիչն էր, իրաքցիները նրան առանձնապես «մեղրամսային» շրջան չտրամադրեցին։

Իրաքն ունի կրթված բնակչություն, սակայն նրա համալսարաններն ավելի շատ շրջանավարտ են պատրաստում, քան պետությունն ու մասնավոր հատվածը կարող են ապահովել իմաստալից աշխատատեղերով։ 2019 թվականի սեպտեմբերին գործազուրկ շրջանավարտները նստացույցեր կազմակերպեցին, որոնց անվտանգության ուժերը պատասխանեցին ջրցան մեքենաներով։ Այնուհետև Աբդուլ-Մահդին պաշտոնանկ արեց «Իսլամական պետության» (ԻՊ) դեմ պայքարի հանրահայտ հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Աբդուլ-Վահաբ ալ-Սաադիին։ Վրդովմունքը հասավ եռման կետին, և հոկտեմբերի 1-ին երիտասարդ շիաները Բաղդադում և Իրաքի ողջ հարավում երթեր կազմակերպեցին «Նուրիդ վաթան» («Մենք հայրենիք ենք ուզում») կարգախոսով։ Այն մերժում էր շիական կրոնական կուսակցությունների իշխող համակարգը՝ որպես կոռումպացված, և ավելի լայն քաղաքական համակարգը՝ որպես իրավազրկող, քանի որ կուսակցական առաջնորդների սակարկությունները գերակայում էին ժողովրդի կամքին։ Շարժումը հայտնի դարձավ որպես Թիշրին՝ հոկտեմբեր նշանակող իրաքյան և լևանտյան արաբերեն բառից։

Արձագանքը դաժան էր։ Իրանին մերձ անվտանգության ուժերը մարտական զինամթերքով կրակեցին ամբոխի վրա, իսկ Աբդուլ-Մահդին անջատեց համացանցը։ Զինյալ խմբավորումներն առևանգում էին ակտիվիստներին։ Հաղորդվում է, որ Իրանի «Քուդս» ուժերի հրամանատար Քասեմ Սոլեյմանին թռել էր Բաղդադ՝ օգնելու համակարգել ճնշումները։ Ցուցարարները հարձակվեցին Քերբելայում և Նաջաֆում Իրանի հյուպատոսարանների վրա։ Նոյեմբերի 28-ին անվտանգության ուժերը Նասիրիյայում գնդակահարեցին մի քանի տասնյակ ցուցարարի։ Հաջորդ օրը մեծ այաթոլլահ Ալի ալ-Սիստանիի ուրբաթօրյա քարոզը կոչ արեց խորհրդարանին վերանայել կառավարությանն իր աջակցությունը, և Աբդուլ-Մահդին հայտարարեց իր հրաժարականի մասին, թեև պաշտոնում մնաց մինչև 2020 թվականի մայիսը, երբ պաշտոնը ստանձնեց քաղաքացիական հասարակության նախկին ակտիվիստից հետախուզության պետ դարձած Մուսթաֆա ալ-Քադիմին։

Ալ-Քադիմին հիասթափեցրեց ակտիվիստներին։ Նա խարիզմա չուներ, նրա աշխատակազմը կոռումպացված էր, և նա Իրանին մուտք տրամադրեց հանդարտության դիմաց։ Նրա օրոք բարեփոխումներ գրեթե չեղան։ Մալիքիին զանգվածներից վեր դասելով՝ ալ-Զայդին նույնպես հիասթափեցնում է իրաքցիներին։ Վտանգն այն է, որ մեկ անգամ բարեփոխման խոստումն ընդունելուց հետո իրաքցի ցուցարարները կրկին չեն խաբվի։ Եթե նոր Թիշրին շարժում բռնկվի, ցուցարարները թիրախավորելու են ողջ իշխող համակարգը՝ պոտենցիալ վտանգելով Իրաքի փլուզումը և հարևան պետությունների միջամտությունը։

Ըստ էության՝ դա կրակե փոթորիկ կլինի։ Հարցն այժմ այն է՝ արդյոք Թրամփը կշարունակի նստած դիտել, մինչ ալ-Զայդին ստում է իրեն և շահույթ է ստանում հրկիզողներին բենզին վաճառելուց։