Արդյո՞ք Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը համասեռական է

2026 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Միավորված ազգերի կազմակերպությունում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը խոսեց Գազայի մասին և ներկայացրեց ՄԱԿ-ի բարեփոխման վերաբերյալ իր սովորական բողոքները, սակայն համաշխարհային ամբիոնում իր ժամանակի մեծ մասը նվիրեց նաև ԼԳԲՏՔ իրավունքների ընդլայնման դատապարտմանը։ «Գենդերային չեզոքացման համաշխարհային քաղաքականությունները… վերածվել են անմեղ երեխաներին, ինչպես նաև ընտանիքի ինստիտուտին թիրախավորող պաշարման»,- հայտարարեց նա։ Նրա ելույթը հնչեց այն բանից ինը օր անց, երբ իր կառավարությունը ողջ երկրում գիշերային ժամերին խուզարկություններ ուղղորդեց ԼԳԲՏՔ իրավունքների և ՄԻԱՎ-ի հարցերով զբաղվող կազմակերպությունների գրասենյակներում։

Թուրքիայի ԼԳԲՏՔ համայնքի նկատմամբ նման նպատակաուղղված ճնշումը դարձել է Էրդողանի կառավարման բնորոշ գիծը, սակայն ի՞նչն է այն պայմանավորում։ Պարզ է, որ Էրդողանի դիրքորոշումը զգալիորեն փոխվել է։ 2002 թվականին հարց ու պատասխանի մի հանդիպման ժամանակ Էրդողանը կարծես համակրանքով էր մոտենում թուրք ԼԳԲՏՔ անձանց վիճակին։ Այն հարցին, թե արդյոք պետությունը պետք է ճանաչի համասեռական թուրքերի իրավունքները, ապագա վարչապետն ու նախագահը պատասխանեց, որ օրենքները պետք է ճանաչեն թուրք ԼԳԲՏՔ անձանց՝ ասելով, որ չի համարում մարդկային այն վերաբերմունքը, որ հեռուստատեսությամբ տեսել է նրանց հանդեպ։

Որպես վարչապետ՝ Էրդողանը սկզբում անտեսում էր հարցը։ Սակայն այն բանից հետո, երբ 2014 թվականին Ստամբուլի ամենամյա Հպարտության երթին մասնակցել էր 100 000 մարդ, Էրդողանը 2015 թվականին արգելեց միջոցառումը և այդպես՝ ամեն տարի դրանից ի վեր։ Նույնիսկ այն պահին, երբ թուրքական ոստիկանությունը թույլ էր տալիս «Իսլամական պետության» (ԻՊ) կողմնակիցներին բացահայտ հավաքվել Թուրքիայում և Ստամբուլի օդանավակայանն օգտագործել որպես տարանցիկ հանգույց, թուրքական ոստիկանությունը ռետինե փամփուշտներ էր արձակում Թուրքիայի համասեռական համայնքի և նրանց աջակիցների վրա։ Հպարտության միջոցառումների փոխարեն Էրդողանի կառավարությունը սկսեց հովանավորել «Büyük Aile Buluşması» [«Մեծ ընտանեկան հավաք»] հանրահավաքները՝ բացահայտորեն որպես հակահամասեռական միջոցառումներ՝ պետական լրատվամիջոցներին հորդորելով անվճար գովազդել և խթանել դրանք։ Նրա կառավարությունը նույնիսկ առաջ է քաշել սահմանադրական փոփոխության գաղափար՝ բոլոր ԼԳԲՏՔ կազմակերպությունները փակելու համար։

2021 թվականի մարտի 20-ին Էրդողանը նախագահական հրամանագրով Թուրքիան դուրս բերեց Կանանց նկատմամբ բռնության և ընտանեկան բռնության կանխարգելման ու դրանց դեմ պայքարի մասին Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիայից, որը, հեգնանքով, հայտնի է որպես Ստամբուլյան կոնվենցիա, քանի որ առարկություններ ուներ գենդերային հավասարության դրա ընկալման և միասեռականության բացահայտ նորմալացման դեմ։

Թուրքիայի խորհրդարանն այժմ քննարկում է օրենքներ, որոնք բացահայտորեն արգելելու են համասեռական սեռական հարաբերությունները և նույնիսկ պոտենցիալ հանցագործություն կարող են դարձնել Թուրքիայի ԼԳԲՏՔ համայնքի մասին լրագրողական նյութերը։ Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդը տուգանում է Netflix-ի, Amazon-ի և Disney-ի նման ընկերություններին այնպիսի բովանդակության հեռարձակման համար, որը Էրդողանի վարչակարգը համարում է «հակասող հասարակական ու մշակութային արժեքներին և թուրքական ընտանիքի կառուցվածքին»։ Հեգնանքով՝ մինչ Էրդողանի կառավարությունը փակում է ԼԳԲՏՔ ակտիվիստներին պատկանող կամ նրանց հարցերը քննարկող սոցիալական ցանցերի հարյուրավոր հաշիվներ, Էրդողանի թրոլային բանակները կարծես տարված են միասեռականությամբ և հաճախ սպառնում են վարչակարգի քննադատներին համասեռական գործողություններով։

Էրդողանն այդ ընթացքում ավելի ու ավելի տարված է երևում միասեռականությամբ։ «ԼԳԲՏ. այդպիսի բան գոյություն չունի»,- հայտարարեց նա հինգ տարի առաջ իր իշխող Արդարություն և զարգացում կուսակցության (AKP) համաժողովում՝ կրկնելով Իրանի նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի նմանօրինակ հայտարարությունը Կոլումբիայի համալսարանում։ Էրդողանը բազմիցս միասեռականությունը նկարագրել է որպես Թուրքիայի դեմ ուղղված արևմտյան կամ գլոբալիստական դավադրություն։ 2025 թվականի մայիսի 23-ին Ստամբուլում կայացած Ընտանիքի միջազգային ֆորումում նա ԼԳԲՏՔ շարժումը նկարագրեց որպես ֆաշիզմի տեսակ։

Շատ երկրներ ճնշումներ են գործադրում միասեռականության դեմ, սակայն Էրդողանի մոլուցքը տարօրինակ է։ Հարցը, որ վերլուծաբանները պետք է տան, այն է, թե ինչն է պայմանավորում թուրք առաջնորդի կոշտ գիծը։ Ոչ ոք չի կարող թափանցել Էրդողանի մտքերի մեջ, ոչ էլ որևէ մեկը ցանկանում է հայտնվել նրա ննջասենյակում։ Թուրք առաջնորդն ու իր կինը՝ Էմինեն, չորս երեխա ունեն։ Այնուամենայնիվ, Էրդողանի՝ միասեռականությամբ թվացյալ մոլուցքը և հասարակության վրա միասեռականության ազդեցության մասին նրա չափազանցություններն ու կեղծիքները տեղավորվում են ավելի լայն օրինաչափության մեջ, ըստ որի՝ թաքնված համասեռականները կարող են լինել ամենաճնշողներից այն հասարակությունների հանդեպ, որոնց գոյությունը նրանք փորձում են ժխտել։

Այս երևույթի մասին գրականությունը ծավալուն է։ Օրինակ՝ Journal of Personality and Social Psychology-ի 2012 թվականի մի հոդված պարզել է. «Հոմոֆոբիան ավելի արտահայտված է այն անհատների մոտ, ովքեր չընդունված ձգողություն ունեն նույն սեռի հանդեպ և մեծացել են ավտորիտար ծնողների հետ, որոնք արգելել են նման ցանկությունները»։ Թուրք առաջնորդի մասին իր կենսագրական գրքում Վաշինգտոնյան ինստիտուտի գիտաշխատող Սոներ Ջաղափթայը (Soner Cagaptay) նկարագրել է Էրդողանի ավտորիտար դաստիարակությունը։ Համահեղինակ Ռիչարդ Ռայանը (Richard Ryan)՝ Ռոչեսթերի համալսարանի պրոֆեսոր, Scientific American-ին բացատրել է. «Երբեմն մարդիկ սպառնալիք են զգում գեյերից և լեսբուհիներից, քանի որ վախենում են իրենց սեփական մղումներից. որոշ իմաստով՝ նրանք “չափից շատ են բողոքում”»։

Եթե այսպես է Էրդողանի դեպքում, ապա նա միակը չի լինի։ Դիտարկենք Յոժեֆ Սայերի (József Szájer) դեպքը, ով Հունգարիայի 2011 թվականի Սահմանադրության գլխավոր հեղինակներից էր, որը հետ շրջեց համասեռականների իրավունքները և ամուսնությունը սահմանեց խստորեն որպես տղամարդու և կնոջ միջև, իսկ հետագայում հրաժարական տվեց Եվրոպական խորհրդարանից այն բանից հետո, երբ ոստիկանությունը բռնեց նրան՝ զուտ տղամարդկանց խնջույքից փախչելիս։ 2013 թվականին Քիթ Օ’Բրայենը (Keith O’Brien)՝ Միացյալ Թագավորության ամենաբարձրաստիճան կաթոլիկ հոգևորականը և միասեռական ամուսնությունների դեմ պայքարողը, նույնպես հրաժարական տվեց արքեպիսկոպոսի պաշտոնից՝ բացահայտումներից հետո, որ նա ձգտել է, եթե ոչ ունեցել, սեռական հարաբերություններ հոգևորականների հետ։ Ավստրիացի ծայրահեղ աջ առաջնորդ Յորգ Հայդերի մահից հետո նրա սանը՝ Ստեֆան Պեցները (Stefan Petzner), խոստովանեց, որ երկուսը զույգ էին։

Միացյալ Նահանգներում ՀԴԲ-ի նախկին տնօրեն Ջ. Էդգար Հուվերը կործանել է ընդդիմախոսների կյանքերը, որոնցից շատերին մեղադրում էր միասեռականության մեջ, մինչդեռ, ըստ պնդումների, ինքն էլ համասեռական էր։

Բայց որպես իսլամիստ՝ արդյո՞ք Էրդողանը տարբեր է։ Թուրք առաջնորդի՝ «Մուսուլման եղբայրներից» ներշնչված գաղափարախոսության կարևորությունը հաշվի առնելով՝ թերևս ամենամեծ անալոգիան Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը կլիներ։ Երբ Ահմադինեժադը ժխտեց միասեռականության գոյությունը Իրանում, նա փորձում էր ծածկել ոչ միայն իրանական պատմությունը, այլև շիա կրոնական բազմաթիվ ուսումնարանների բացահայտ գաղտնիքը, իսկ եթե հավատալու լինենք Կենտրոնական հետախուզական վարչության բնութագրերին՝ նաև բարձրագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեիի մասին գաղտնիքը։

Սակայն ինչն անվիճելի է՝ միասեռականությունը նախամոդեռն Իրանում հազվադեպ երևույթ չէր և լավ արտացոլված է պարսկական պոեզիայում և գեղանկարչությունում։ Հեգնանքով։ Սիրուս Շամիսայի «Շահեդբազի դար Ադաբիյաթ-է Ֆարսի» գիրքը ենթադրում է, որ Իրանում միասեռականության ակունքները գալիս են երկիրը ներխուժած թուրք զինվորականներից։ Իրանցի բլոգերները քննարկում են, որ այս պրակտիկան հատկապես տարածված է Իրանի կրոնական քաղաքներում։ Նախկին կրոնական ուսանողներից մեկը նույնպես նկարագրել է Քոմի կրոնական ուսումնարանում իր ունեցած համասեռական փորձառությունները որպես լայն տարածում ունեցող։ Եվ նա միակը չէր։ Իրոք, իրանցիները կատակում են. «Իրանում սոդոմիան մահապատիժ է ենթադրում։ Կրոնական ուսումնարանում այն գիտական աստիճան է ենթադրում»։

Իրաքցի քաղաքական վերլուծաբան Բաշիր ալ-Հուջեյմին (Bashir al-Hujaimi) հակասություններ առաջացրեց, երբ իրաքյան հեռուստատեսությամբ հայտարարեց, որ Նաջաֆում Իրաքի ամենաբարձր միասեռականության ցուցանիշն է՝ ակնարկելով, որ պատճառը դրա կրոնական ուսումնարաններն են։ Մյուսներն ավելի բացահայտ խոսեցին կրոնական ուսումնարաններում այս պրակտիկայի մասին։

Մինչ իրանցիները կատակներ են պատմում կրոնական ուսանողների շրջանում միասեռականության մասին և շշուկով խոսում Իրանի բարձրագույն առաջնորդի ենթադրյալ միասեռականության մասին, գերփոխհատուցման հարցը մեծ ուժգնությամբ է ծառանում։

Այդպես էլ պետք է լինի Թուրքիայի ներսում։ Ոչ ոք չգիտի, թե ինչ կա Էրդողանի մտքում, սրտում կամ օֆշորային բանկային հաշիվներում։ Եվ եթե Էրդողանը համասեռական է, դրանում ոչ մի վատ բան չկա։ Սակայն Էրդողանի՝ միասեռականության վրա տարօրինակ կենտրոնացվածության և թուրք մեկնաբանների՝ համասեռական վիրավորանքներով թվացյալ մոլուցքի համադրությունը հարց է առաջացնում՝ արդյոք Էրդողանի ներմուծած վարքագծային օրինաչափությունը նրան ավելի շատ Թուրքիայի Յոժեֆ Սայե՞ր է դարձնում, քան անկեղծ սոցիալական մարտիկ։