Քրդական-արաբական լարվածությունը Սիրիայում չի մարում
Սիրիայի քրդերը պահանջում են իրական ինքնավարություն իրենց տարածաշրջանում, հատկապես երբ արաբները վիճարկում են հավասարության վերաբերյալ նրանց պահանջները
2026 թվականի հոկտեմբերի 2-ին մի քանի հարյուր կառավարամետ արաբ բնակիչներ ցույց անցկացրին Հասակա քաղաքում՝ Սիրիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող համանուն, քրդերի մեծամասնություն ունեցող նահանգի վարչական կենտրոնում, պահանջելով վերջ դնել Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի շարունակվող վերահսկողությանը տարածքում։ Նմանատիպ բողոքի ակցիա է սպասվում հոկտեմբերի 9-ին։
Ցույցերն ուշագրավ են, քանի որ Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերն ինքնալուծարվել ու Դամասկոսի հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության շրջանակում ինտեգրվել են Սիրիայի պետությանը, ինչն էլ զգալիորեն ամրապնդել է կենտրոնական կառավարության վերահսկողությունը տարածաշրջանում։ Այս բողոքի ակցիաները հուշում են, որ 2026 թվականի հունվարի համաձայնագիրը քիչ բան է փոխել Սիրիայի հյուսիս-արևելքում վերահսկողության շուրջ հիմնարար լարվածությունը լուծելու հարցում։
Սիրիայի ժամանակավոր կառավարության որոշ պաշտոնյաներ աջակցություն են հայտնել ցուցարարների պահանջներին՝ բարդացնելով իրավիճակը։ Նախագահ Ահմեդ ալ-Շարաայի կառավարությունը և Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի հրամանատար Մազլում Աբդին, որն այժմ նախագահի խորհրդականն է, հասել են պայմանավորվածության, ըստ որի Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի հետ կապված անձինք պաշտոններ են ստանում Սիրիայի վարչական և ռազմական կառույցներում։ Գործնականում, սակայն, իրական քաղաքական ու ռազմական իշխանությունը տեղափոխվել է Դամասկոսին հարող գործիչների ձեռքը։ Սա ավելի լայն հարց է առաջացնում ցույցերի և դրանց աջակցող կառավարական պաշտոնյաների նպատակի մասին։ Եթե համաձայնագիրը էապես տեղափոխել է վերահսկողությունը Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերից Դամասկոս, ապա ի՞նչ ավելին են փորձում ձեռք բերել ցուցարարներն ու նրանց աջակցող կառավարական պաշտոնյաները։
Ըստ էության, այս ցույցերը բացահայտում են երկու կարևոր միտում։ Նախ՝ դրանք ցույց են տալիս, որ անկախ այն բանից, թե ուժերի հարաբերակցությունն ինչպես է փոխվում հօգուտ Դամասկոսի, արաբական համայնքում ոմանք դեռևս մերժում են քրդերի ներկայությունը քաղաքական և ռազմական իշխանության դիրքերում։ Ցուցարարների մեծ մասը ալ-Ղուայրանից է՝ Հասակայի արաբական թաղամասից, որն ունի Ասադի վարչակարգին, իսկ ավելի ուշ՝ «Իսլամական պետությանը» (ԻՊ) աջակցելու պատմություն։ Նրանց մասնակցությունը վկայում է, որ ընդդիմությունը Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի նկատմամբ պարտադիր չէ, որ պայմանավորված լինի բացառապես դրա ներկայիս քաղաքական կամ ռազմական դերով․ այն կարող է արտացոլել նաև տեղական իշխանության ու լիազորությունների շուրջ արաբա-քրդական ավելի խորքային լարվածությունը։ Իրականությունն այն է, որ որոշ արաբներ չեն բավարարվի, քանի դեռ քրդերին չեն տեսնում ստորադաս դիրքում։
Երկրորդ՝ այս ցույցերը կարող են լինել ուժերի հարաբերակցությունը Դամասկոսի օգտին ավելի առաջ տանելու ջանքերի մաս։ Դրանք կարող են նաև վկայել, որ ժամանակավոր կառավարությունում ոմանք, հատկապես Հասակայից սերող արաբները, ձգտում են վերանայել կամ հնարավորինս սահմանափակել հունվարի 30-ի համաձայնագրով Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերին արված զիջումները։
Համաձայնագիրը երբեք չի նախատեսվել որպես մշտական լուծում, և նույնիսկ այն ժամանակ ավելի շատ ժամանակավոր պայմանավորվածության տպավորություն էր թողնում, քան կայուն կարգավորման։ Այն անդրադառնում էր երկու կողմերի անմիջական առաջնահերթություններին՝ հիմնականում Թուրքիայում գտնվող նրանց համապատասխան արտաքին հովանավորների ճնշման ներքո։ Ալ-Շարաայի համար, չնայած հյուսիս-արևելյան Սիրիայում իշխանությունը վերակենտրոնացնելու նրա ցանկությանը, Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերի հետ համաձայնության հասնելը կարևոր էր նաև Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին հանգստացնելու և հյուսիս-արևելյան Սիրիայում ռազմական գործողություն սկսելու մասին Անկարայի սպառնալիքներին արձագանքելու առումով։ Աբդիի համար իրավիճակը նույնքան սահմանափակ էր։ Քանի որ Միացյալ Նահանգները դադարեցնում էր Սիրիայի ժողովրդավարական ուժերին տրվող աջակցությունը, նա աճող ճնշման տակ էր Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության բանտարկված առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի կողմից՝ Դամասկոսի հետ համաձայնության հասնելու համար, ինչն իր հերթին կարող էր ավելի բարենպաստ պայմաններ ստեղծել Թուրքիայում ընթացող զինաթափման գործընթացի համար։
Սեպտեմբերին սիրիական բանակում ծառայող քուրդ զինվորին զինված տղամարդիկ, որոնք, ենթադրաբար, կապված են եղել արաբական մի ցեղի հետ, հրապուրել են որոշակի վայր, ապա գլխատել նրան։ Սպանությունը բողոքի ակցիաների ալիք է բարձրացրել քրդական Սիրիայում։ Քոբանիում անցկացված ցույցերից մեկի ժամանակ իշխանությունները ձերբակալել են տասնյակ քուրդ ցուցարարների և պատրաստվում էին նրանց տեղափոխել Հալեպ։ Ձերբակալվածներն ի պատասխան հրդեհ են բռնկել կալանավայրում, ինչի հետևանքով յոթ բանտարկյալ է զոհվել՝ նոր բողոքի ակցիաներ հրահրելով։
Սիրիայի պաշտոնական դպրոցական ծրագրում քրդերենով կրթության լիարժեք ներառումը պահանջող լայնածավալ ցույցերի հետ միասին՝ նման միջադեպերը, ամենայն հավանականությամբ, կշարունակվեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ լարվածության խորքային աղբյուրները մնում են չլուծված։ Սիրիայի քրդերը պահանջում են իրական ինքնավարություն իրենց տարածաշրջանում՝ մասամբ այն պատճառով, որ դա դիտարկում են որպես պաշտպանական մեխանիզմ այն արաբական բնակչությունից, որն ավելի ու ավելի է իրեն իրավասու համարում վիճարկել հավասարության վերաբերյալ քրդերի պահանջները։ Առանց այս հիմնարար խնդրին անդրադառնալու՝ 2026 թվականի հունվարի համաձայնագրին նման ցանկացած լուծում կնշանակի ոչ այլ ինչ, քան խնդիրը հետաձգել։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)