Քրդերը բանալի են Իրանի տնտեսական օղակը սեղմելու համար

2026 թվականի հուլիսի 13-ին նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց Իրանի դեմ շրջափակման մասին, որը պետք է սկսվեր հաջորդ օրը։ Իրանցի պաշտոնյաները մնացին անզիջում՝ պահանջելով դրա դադարեցումը, բայց նաև ժխտելով դրա ազդեցությունը։ ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը հետագայում հաղորդեց, որ տասնյակ նավեր շեղվել են ընթացքից, իսկ մի քանիսը ենթարկվել են ստուգման կամ շարքից հանվել։

ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի՝ Պարսից ծոցում և Արաբական ծովում գտնվող նավահանգիստների ռմբակոծումն էլ ավելի է խաթարում Իրանի՝ ծովային ճանապարհով սեփական պաշարները համալրելու կարողությունը, թեև Ռուսաստանն ու Իրանը Կասպից ծովն օգտագործում են որպես հետին դուռ։

Մինչ Սպիտակ տունն ու Պենտագոնն այժմ ավելի երկար խաղ են խաղում՝ Իսլամական Հանրապետությանը զրկելու այն ռեսուրսներից, որոնք անհրաժեշտ են ճնշման մեքենան պահելու համար, նրանք կարող են սխալ պատկերացնել շրջափակումը վարելու իրանական մեխանիզմը։ Այն, որ Միացյալ Նահանգները կենտրոնանում է ծովի վրա, չի նշանակում, թե ԱՄՆ հակառակորդներն էլ են այդպես անում։

Իրանը պահպանում է ավելի քան 50 պաշտոնական սահմանային անցակետ։ Որոշներն սպասարկում են ուղևորներին, մյուսները՝ միայն ապրանքներ։ Ըստ առկա վկայությունների՝ ծովային էմբարգոյից հետո դրանք շատ ավելի ակտիվ են դարձել։ Թեև մաքսանենգները գործում են մի քանի ոչ պաշտոնական անցակետերի միջոցով, դրանք սահմանափակ հնարավորություն ունեն ամենածանր ապրանքներն ու սպառազինությունը տեղափոխելու համար։

Իրանի աշխարհագրությունը, որտեղ բնակչության և ռազմական կենտրոնների մեծ մասը գտնվում է հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում, սահմանափակում է Աֆղանստանի հետ հինգ և Պակիստանի հետ վեց սահմանային անցակետերի օգտակարությունը։ Աֆղանստանը տեղագրական առումով չափազանց բարդ է՝ որպես երկարատև կենսագիծ ծառայելու համար։ Չինաստանը կարող է օգտագործել Չինաստան-Պակիստան տնտեսական միջանցքի կապերը՝ սպառազինություն առաքելու Գվադար նավահանգիստ, սակայն թե՛ Պակիստանում, թե՛ Իրանում անհանգիստ բելուջները, ինչպես նաև Իրանի ներսում ճանապարհային միջանցքների սահմանափակությունը Պակիստանը դարձնում են ռեժիմի համար անվստահելի կենսագիծ։

Իրաքն ունի 11 պաշտոնական անցակետ՝ բաժանված Իրաքի կառավարության և Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության վերահսկողության միջև։ Դրանք Իրանին մատակարարելու համար ավելի քիչ կարևոր են, քան Իրաքին մատակարարելու համար․ Թալաբանի եղբայրները զեղչված գնով ստանում են մաքսանենգ իրանական նավթ՝ Իրաքի ներսում վաճառելու համար։ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը Իրանի հետ առևտուր է անում Հաջի Ումրան անցակետով՝ Զագրոսի լեռների բարձունքում։ Իրանցի գործակալները, էժան արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ապրանքներ Իրաք «թափող» իրանցիները և կրոնական ուխտավորներն օգտագործում են ավելի հարավ գտնվող անցակետերը։

Պատժամիջոցների շրջանցման և ռազմական համալրման առումով ավելի կարևոր են Իրանի հյուսիսային սահմանային անցակետերը՝ Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Թուրքմենստանի և Հայաստանի հետ։ Թուրքիայի և Իրանի միջև կա չորս պաշտոնական սահմանային անցակետ՝ ներառյալ ավտոճանապարհային և երկաթուղային կապերը։ Թեև Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը բազմիցս փորձել է շահույթ ստանալ պատժամիջոցների շրջանցումից և թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Իրանի հետ առևտրից՝ Թուրքիա-Իրան սահմանային անցակետերը դարձնելով պոտենցիալ գործոն։

Ադրբեջանի և Թուրքմենստանի միջև կա տասը սահմանային անցակետ։ Աստարան այն անցակետն է, որով գործում են իրանցի և ադրբեջանցի մանր առևտրականները՝ ճամպրուկներով ապրանք բերելով միմյանց երկրներում վաճառելու համար։ Իրանի վերջերս իրականացրած վերանորոգումը, սակայն, այն շատ ավելի նպաստավոր է դարձնում ցամաքային առևտրի համար։ Նույնը վերաբերում է Արդաբիլի մոտ գտնվող Բիլե Սավարին և Նախիջևանի ադրբեջանական էքսկլավի հետ սահմանին գտնվող Ջուլֆայի՝ օրը 24 ժամ գործող անցակետին։ Թուրքմենստանը, իր հերթին, վերաբացել է Լոտֆաբադ–Արտիկ անցակետը, որը նույնպես աշխատում է օրը 24 ժամ։ Գնացքները կարող են անցնել Սարախսով, թեև՝ գծաչափի փոփոխությամբ։ Ինչե Բորուն-Գուդրի Օլում անցակետը հատկապես կարևոր է, քանի որ գտնվում է Ասիական մայրուղի 70 ավտոճանապարհային և երկաթուղային միջանցքի վրա, որը ձգվում է գրեթե 3 000 մղոն՝ Ռուսաստանի կողմից օկուպացված ուկրաինական Դոնեցկ քաղաքից մինչև Բանդար Աբբաս։

Հայաստան-Իրան անցակետը, որը գտնվում է Հայաստանի Մեղրիից վեց մղոն հեռավորության վրա, հիմնականում սպասարկում է ուղևորներին։ Հայկական կողմը լեռնային է, ճանապարհները քիչ են հարմարեցված բեռնատարների հաճախակի երթևեկության համար։ Մինչ Թրամփը և պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն առաջ են մղում Trump Route for International Peace and Prosperity-ը՝ Թուրքիան և Նախիջևանը Հայաստանի հարավային Սյունիքի մարզով բուն Ադրբեջանին միացնելու համար, նրանք անտեսում են այն փաստը, որ Ադրբեջանը նաև Իրանի հյուսիսով շահագործում է Նախիջևանից Ադրբեջան տանող իր սեփական Արազի միջանցքը։

Հաշվի առնելով Իրանի այսքան մեծ կապակցվածությունը Ռուսաստանի և, հավանաբար, Չինաստանի հետ՝ Ադրբեջանի, Թուրքմենստանի և, պոտենցիալ, Թուրքիայի միջոցով, ԱՄՆ քաղաքականության հարցը դառնում է այն, թե ինչպես արգելափակել Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) ցամաքային կամուրջը։

Թեև Թրամփը հակիրճ խոսել է իրանցի քրդերի մասին՝ իրանցի քուրդ փեշմերգաներին ապստամբություն ստեղծելու և Թեհրանի վրա արշավելու համար օգտագործելու՝ մերժված ծրագրի համատեքստում, իրանցի քրդերն այժմ պոտենցիալ շատ ավելի մեծ դեր ունեն խաղալու։ Քրդական ապստամբությունը դեռևս իմաստ ունի, առավել ևս, եթե քրդերն իրենց հովանին տարածեն շարժումներից եկող իրանցի մարտիկների վրա։ Նպատակը պետք է լինի ոչ թե այն ահաբեկչությունը, որով զբաղվում է «Մոջահեդին-է Խալկ» կազմակերպությունը, այլ կարգապահ ապստամբություն՝ ցամաքային ուժերի և, հավանաբար, անօդաչուների ներգրավմամբ, որպեսզի խափանվի, եթե ոչ՝ արգելափակվի, թուրքական, ադրբեջանական և թուրքմենական սահմաններից անցնող երթևեկությունը։

Քրդերը հատկապես լավ պատրաստված են նման առաքելություն ստանձնելու համար, եթե ստանան քաղաքական և դիվանագիտական աջակցություն՝ ոչ միայն Իրանի հյուսիս-արևմուտքում, այլև հյուսիս-արևելքում։ 16-րդ և 17-րդ դարասկզբին Շահ Աբբաս I-ը քրդերին վերաբնակեցրել է Խորասանում։ Նրանց ժառանգներն այսօր հարմար դիրքերում են՝ արգելափակելու Թուրքմենստանից անցնող երթևեկությունը։

Թրամփը բազմիցս խոստանում է, որ հաղթանակը մոտ է, սակայն Միացյալ Նահանգները չի կարող հաղթել Իրանի դեմ, եթե Սպիտակ տունը և Պետդեպարտամենտը շարունակեն թերագնահատել գործընկերությունը բնիկ ուժերի, ինչպիսիք են իրանցի քրդերը։ Քրդերի հետ գործընկերությունը Իրանի ներսում էթնիկ անջատողականության մասին չէ․ ավելի շուտ՝ նրանք այն ուժն են, և թերևս միակ ուժը, որը կարող է կանխել, որ Ռուսաստանը սպառազինությունը բեռնատարներով ներս բերի այնքան արագ, որքան ԻՀՊԿ-ն կարող է այն արձակել։

Քրդերը, սակայն, հիմար չեն։ Սիրիացի քրդերը հնարավոր դարձրին «Իսլամական պետության» (ԻՊ) պարտությունը, բայց Վաշինգտոնը երբեք չկատարեց իր առաջարկած անորոշ խոստումները։ Այսօր իրանցի քրդերն ասում են, որ կարող են օգնել Միացյալ Նահանգներին հաղթել, բայց դա չեն անի միայն խոստումների դիմաց։ Փոխարենը՝ Պետդեպարտամենտը և ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պետք է ցուցակներից հանեն և ապաճանաչեն ահաբեկչության, թմրանյութերի շրջանառության կամ ֆինանսական չարաշահումների մեջ կեղծորեն մեղադրվող քրդական խմբերին և թույլ տան, որ նույն խմբերը բացահայտորեն գործեն Վաշինգտոնում, որտեղ նրանք կարող են կապեր հաստատել և համակարգել՝ համաշխարհային տնտեսությունը փրկելու և բոլոր իրանցիներին ազատություն բերելուն օգնելու համար։