Սեպտեմբերի 11-ի տարելիցին Վաշինգտոնը կճանաչի՞, որ Զալմայ Խալիլզադն ուժեղացրել է «Թալիբանը»
Ահաբեկչական հարձակումներից քառորդ դար անց Ամերիկան դեռևս չունի «Թալիբանի» վերաբերյալ հաստատուն և համահունչ ընկալում։
Հիմնական կետեր
- 2026 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Քաբուլում «Թալիբանի» պաշտոնյաները, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների ցուցակում գտնվող երեքը, ստորագրեցին Սաուդյան Արաբիայի Delta International Energy ընկերության հետ 200 միլիոն դոլար արժողությամբ, 25-ամյա էներգետիկ պայմանագիր, որը վերահսկում էր Զալմայ Խալիլզադը։
- Տասնամյակներ առաջ, դեռևս մինչև Բուշի, Թրամփի և Բայդենի վարչակազմերում իր նշանակումները, Խալիլզադը լոբբինգ էր անում «Թալիբանի» ճանաչման օգտին՝ որպես Unocal-ի՝ Աֆղանստանի տարածքով էներգետիկ միջանցք կառուցելու ջանքերի մաս։
- 2020 թվականի փետրվարին Խալիլզադի բանակցած Դոհայի համաձայնագիրը, որից բացառված էր աֆղանական կառավարությունը, «Թալիբանին» ապահովեց ԱՄՆ-ի դուրսբերումն առանց էական զիջումների և խարխլեց հանրապետության դիմակայունությունը։
Դավուդ Մորադիանը Աֆղանստանի ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի (Afghan Institute for Strategic Studies) տնօրենն է։
Ամերիկացիները 2026 թվականին նշելու են ոչ միայն երկրի 250-ամյակը, այլև երկու ավելի մռայլ տարելից՝ 25 տարի՝ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի «Ալ-Կաիդայի» հարձակումներից հետո, և հինգ տարի՝ Քաբուլից ԱՄՆ-ի դուրսբերումից ու «Թալիբանի» վերադարձից հետո։
Վաշինգտոնը այդ երկու դրվագներից և ոչ մեկը չի ներառել իր ռազմավարական գիտակցության մեջ։ Սեպտեմբերի 11-ի ոգեկոչումների շուրջ վեճերն ու փոխադարձ մեղադրանքները՝ թե ով «կորցրեց» Աֆղանստանը, ցույց են տալիս մի երկիր, որը հիշում է աղետալի իրադարձությունները, բայց դրանց հետ իրական հաշվեհարդար չի տեսնում։
Աֆղանական տեսանկյունից այս շեղման ամենացայտուն բացատրություններից մեկն այն է, որ Միացյալ Նահանգները մինչ օրս «Թալիբանի» վերաբերյալ չունի հաստատուն, միասնական ընկալում։
«Թալիբանը» ամերիկյան գիտակցության մեջ զբաղեցնում է տարօրինակ՝ մշուշոտ ու փոփոխական տեղ։ 25 տարվա ընթացքում ԱՄՆ կառավարությունը նրան հերթով դիտարկել է որպես ահաբեկչական խմբավորում, ապստամբական շարժում, լեգիտիմ քաղաքական դերակատար, դիվանագիտական գործընկեր, հակաահաբեկչական գործընկեր և, ի վերջո, Աֆղանստանի փաստացի տիրակալ։
Այս պարադոքսի կենտրոնում մեկ մարդ է՝ դեսպան Զալմայ Խալիլզադը։ Երեք առանձին «կադր» բացահայտում են Աֆղանստանում Ամերիկայի երկընտրանքի անհեթեթությունը։
Առաջինը տեղի ունեցավ 2021 թվականի օգոստոսի 16-ին։ Ես խրված էի Համիդ Քարզայի անվան միջազգային օդանավակայանի թռիչքուղու վրա, երբ «Թալիբանը» մտնում էր քաղաք։ Գեներալ Հ. Ռ. ՄակՄաստերի աջակցությամբ ես մտա օդանավակայանի՝ ՆԱՏՕ-ի վերահսկողության տակ գտնվող հատված։ Այդ կետից ծավալվեց արտակարգ, սյուրռեալիստական տեսարան՝ մի ուղղությամբ «Թալիբանի» զինված բեռնատարները՝ ցնծացող մարտիկներով, մտնում էին Քաբուլ, մյուս ուղղությամբ՝ վայրէջք էին կատարում ամերիկյան հսկա ռազմական տրանսպորտային ինքնաթիռներ՝ դուրս թափելով ամերիկյան զինվորների։ Պատերազմն ավարտվել էր, բայց հաղթողներն ու պարտվածները ժամանում էին միաժամանակ, իսկ ԱՄՆ ուժերը ոչ թե պաշտպանում էին քաղաքական կարգը, որը Միացյալ Նահանգները կառուցել էր երկու տասնամյակ, այլ տարհանում էին իրենց քաղաքացիներին ու փոքրաթիվ աֆղան դաշնակիցների։
Երկրորդ հեգնանքը դրսևորվեց դուրսբերումից հետո ձևավորված ֆինանսական վակուումում։ Այսօր ամերիկյան բանկերը աֆղանական ֆինանսական հաստատություններից պահանջում են հավաստել, որ սովորական դրամական փոխանցումը ուղղակի կամ անուղղակի կապ չունի «Թալիբանի» կամ Հաքանիների ցանցի հետ, մինչդեռ Վաշինգտոնը միլիարդավոր դոլարներ է ուղղել Աֆղանստան, որտեղ «Թալիբանի» պաշտոնյաները տնօրինում են գրեթե բոլոր առևտրային մեխանիզմները։ ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պարզաբանում է, որ իր քայլերը մարդասիրական են և նպատակ ունեն կանխելու սովը, բայց անհեթեթությունը մնում է։ Կոնգրեսը կարող է փորձել փակել ռեժիմին հզորացնող ուղիները, սակայն Կոնգրեսում «Թալիբանի» լոբբիստների դիմադրությունը կանգնեցրել է այդ օրենսդրական ջանքերը։
Երրորդ տեսարանը տեղի ունեցավ 2026 թվականի սեպտեմբերի 7-ին՝ Քաբուլում։ «Թալիբանի» պաշտոնյաները, որոնցից երեքը ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների ցուցակում են, պաշտոնապես ստորագրեցին 200 մլն դոլարի էներգետիկ արդյունահանման պայմանագիր Սաուդյան Արաբիայի Delta International Energy ընկերության հետ։ 25-ամյա պայմանագիրը նախատեսում է ածխաջրածինների հետախուզում Քուշք-Թիրփուլի ավազանի յոթ բլոկում։ Զալմայ Խալիլզադը վերահսկում էր ստորագրումը՝ ողջունելով գործարքը, որի կնքմանը, հաղորդվում է, ինքն էր նպաստել փակ դռների հետևում։
Պատմությունը կրկնվում է։ Սաուդյան Արաբիան այն ընդամենը երեք պետություններից մեկն էր, որոնք ճանաչել էին «Թալիբանի» սկզբնական՝ սեպտեմբերի 11-ից առաջ եղած ռեժիմը։ Տասնամյակներ առաջ՝ մինչև Ջորջ Բուշ կրտսերի, Դոնալդ Թրամփի և Ջո Բայդենի վարչակազմերում իր նշանակումները, Խալիլզադը լոբբինգ էր անում «Թալիբանի» ճանաչման օգտին՝ որպես Unocal-ի՝ Աֆղանստանի տարածքով էներգետիկ միջանցք կառուցելու բարձր խաղադրույքով ջանքերի մաս։
Սաուդյան Արաբիայի և «Թալիբանի» գործարքը հարցեր է առաջացնում՝ նախ Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ արքայազն Մոհամմեդ բին Սալմանի հետևողականության մասին։ Նա «Տեսլական 2030»-ը ներկայացնում է որպես արդիականացման ծրագիր՝ Թագավորության ապագան կապելով չափավոր իսլամի, տնտեսական դիվերսիֆիկացման, սոցիալական ազատականացման և ներառական միջազգային ինտեգրման հետ, բայց «կանաչ լույս» է տալիս, որ սաուդյան խոշոր ձեռնարկությունը միլիոններ խոստանա ֆունդամենտալիստական ռեժիմին։ Երկրորդ՝ Խալիլզադի հետևողական մերկանտիլիզմն ու «Թալիբանի» նկատմամբ հանդուրժողականությունը հարցեր են առաջացնում՝ արդյոք նա կառավարության ներսում՝ որպես դեսպան և հատուկ ներկայացուցիչ անցկացրած ժամանակահատվածը ծառայեցրել է ԱՄՆ շահերին, թե՞ հետապնդել է սեփականը։
Խալիլզադը Աֆղանստանում Ամերիկայի ձախողման միակ ճարտարապետը չէ։ ԱՄՆ չորս հաջորդական նախագահները, Պենտագոնը, Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը, արձագանքող Կոնգրեսը, Իսլամաբադի, Թեհրանի և Մոսկվայի տարածաշրջանային դերակատարները, ինչպես նաև աֆղան քաղաքական վերնախավի բացահայտ կոռուպցիան՝ բոլորը նպաստեցին Աֆղանստանի փլուզմանը։ Բայց Խալիլզադն ուներ մշակութային մտերմության, վերնախավային հասանելիության և դիվանագիտական ազատության եզակի համադրություն։ Ծնված լինելով Մազարի Շարիֆում՝ փուշթուն ընտանիքում, կրթություն ստանալով Չիկագոյի համալսարանում և հասնելով ամերիկյան իշխանության ամենաբարձր միջանցքներին՝ նա ուներ հազվագյուտ ունակություն՝ միաժամանակ սահուն խոսել Վաշինգտոնի ռազմավարական լեզվով ու կողմնորոշվել հայրենիքի բարդ էթնիկ, ցեղային և քաղաքական դինամիկայում։
Նրա կենսագրությունը խորաթափանցություն էր տալիս, բայց մի երկրում, որտեղ բազմաէթնիկ հավասարակշռությունը պետության գոյատևման երաշխիք է, Խալիլզադը նախընտրում էր փուշթունական քաղաքական հեգեմոնիան։ Սեպտեմբերի 11-ից հետո ձևավորված վակուումում Խալիլզադը ներկայացավ որպես Աֆղանստանի վերաբերյալ Ամերիկայի միակ «թարգմանիչը»։ Նախագահներն ու պետքարտուղարները, որոնց նա ծառայել է, չեն ճանաչել նրա թաքնված շարժառիթներն ու օրակարգերը։
Նա առաջին անգամ իր դիրքը գործի դրեց 2001 թվականի Բոննի համաժողովում։ Հետթալիբանյան կառավարություն ձևավորելու խնդրի առաջ կանգնած պատվիրակները կշռադատում էին կառավարման տարբեր մոդելներ, այդ թվում՝ սահմանադրական միապետություն՝ Զահիր շահ թագավորի օրոք, կամ ապակենտրոնացված խորհրդարանական համակարգ։ Խալիլզադը արդյունքը տարավ դեպի կենտրոնացված նախագահական գործադիր իշխանություն։ Նրա հիմնավորումը հասկանալի էր՝ Աֆղանստանին անհրաժեշտ էր ուժեղ կենտրոնական իշխանություն՝ երկիրը միավորելու համար, նա աշխատեց երկրորդ պլան մղել Զահիր շահին, որը համազգային հեղինակություն ուներ, քանի որ Խալիլզադը, ենթադրաբար, մտածում էր ինքը ղեկավարել երկիրը։
Ժառանգություն թողած ռազմապետերին ներգրավելով այս կենտրոնացված համակարգում՝ առանց ժողովրդավարական ինստիտուտներ կառուցելու, Վաշինգտոնը ինստիտուցիոնալացրեց խմբակցային կոռուպցիան՝ թույլ տալով «Թալիբանին» ներկայանալ որպես միակ կարգապահ այլընտրանք խարխլված քաղաքական դասին։ Երբ նախագահ Դոնալդ Թրամփը 2018 թվականին Խալիլզադին նշանակեց Աֆղանստանի հաշտեցման հարցերով հատուկ ներկայացուցիչ, հանձնարարությունն այլևս պետականաշինություն չէր, այլ՝ դուրս գալու ուղու ճարտարագիտություն։ Դա իրականացնելու համար Խալիլզադը ներգրավվեց բազմաճակատ դիվանագիտական խաղի մեջ։ Նա Վաշինգտոնին խոստանում էր պատվաբեր, բանակցային դուրսբերում, իսկ «Թալիբանին» առաջարկում էր ամերիկյան զորքերի դուրսբերման ժամանակացույց և Աֆղանստանի ապագա տիրակալի կարգավիճակով «բարձրացում»։ Նախագահ Աշրաֆ Ղանիին նա դիտարկում էր որպես խոչընդոտ՝ խաղաղության Խալիլզադի «թալիբան»-կենտրոն տեսլականի ճանապարհին։
2020 թվականի փետրվարին Դոհայի համաձայնագիրն ուղղակիորեն «Թալիբանի» հետ ստորագրելով և միաժամանակ աֆղանական կառավարությունը հիմնական բանակցություններից դուրս թողնելով՝ Վաշինգտոնը թուլացրեց իր դաշնակցին։ «Թալիբանը» ստացավ իր պահանջը՝ ԱՄՆ զորքերի դուրսբերում, առանց աֆղանական պետությանը էական զիջումներ անելու։ Սա փլուզեց հանրապետության դիմակայունությունը դեռ նախքան «Թալիբանի» առաջին մարտական ամենագնացը կհասներ Քաբուլ։ Թեև Բայդենը ի վերջո Խալիլզադի տեղակալ Թոմաս Ուեսթին առաջ քաշեց՝ Խալիլզադին փոխարինելու և հատուկ ներկայացուցչի պաշտոնը ստանձնելու համար, Բայդենն ու ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջեյք Սալիվանը ձգտում էին ոչ թե վերանայել, այլ պահպանել Խալիլզադի ռազմավարության շարունակականությունը։
Ըստ էության՝ Ամերիկան բանակցում էր՝ հույս ունենալով չափավորեցնել «Թալիբանին», մինչդեռ «Թալիբանը» բանակցում էր՝ լիակատար վերահսկողություն հաստատելու համար՝ առանց իր գաղափարախոսության առանցքը փոխելու։ Խալիլզադը հասկանում էր, թե «Թալիբանն» ուր է գնում, բայց առաջնահերթ համարեց խմբավորման հետ սեփական կապերը զարգացնելը՝ նախքան նրանց հետ առևտրային հնարավորություններ հետապնդելը։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)