Պարսից ծոցի արաբական երկրներում քաղաքացիների զբաղվածության առաջնահերթությունը աշխատատեղեր է ստեղծում, բայց չի փոխարինում միգրանտ աշխատուժին

Ավելի քան քառորդ դար Պարսից ծոցի արաբական երկրները վարում են ազգայնացման քաղաքականություն՝ օտարերկրյա աշխատուժից կախվածությունը նվազեցնելու և տնտեսությունը դիվերսիֆիկացնելու նպատակով։ Թեև նման նախաձեռնությունները մեծացրել են քաղաքացիների զբաղվածությունը, դրանք չեն վերացրել միգրանտ աշխատուժի պահանջարկը։ Պարսից ծոցի արաբական երկրներում ձևավորվել է երկաստիճան աշխատաշուկա՝ համեմատաբար պաշտպանված շուկա քաղաքացիների համար և ավելի ճկուն, ավելի ցածր ծախսերով շուկա օտարերկրյա աշխատողների (expatriates) համար, որոնք կատարում են տնտեսությունը պահող աշխատանքների մեծ մասը։

Սաուդյան Արաբիայում 2025 թվականի չորրորդ եռամսյակում քաղաքացիները կազմել են ընդհանուր զբաղվածության մոտ 22 տոկոսը, թեև աշխատուժում դեռևս գերակշռում են օտարերկրյա աշխատողները։ Էր-Ռիյադին հաջողվել է բազմաթիվ քաղաքացիների տեղափոխել մասնավոր հատված։

Քուվեյթում 2025 թվականի վերջին քաղաքացիները կազմել են աշխատուժի մոտ 19 տոկոսը, ընդ որում նրանց մոտ 80 տոկոսն աշխատում է պետական համակարգում, իսկ մասնավոր հատվածի աշխատողների ընդամենը մոտ 3,7 տոկոսն է Քուվեյթի քաղաքացի։ Քաթարում 2024 թվականին քաղաքացիները կազմել են զբաղվածության մոտ 6 տոկոսը, մինչդեռ քաթարցիների 82 տոկոսն աշխատում է պետական հատվածում։ Արաբական Միացյալ Էմիրություններում էմիրատացման քաղաքականությունը զգալիորեն ընդլայնել է էմիրաթցիների մասնակցությունը մասնավոր հատվածում, սակայն մասնավոր հատվածի աշխատաշուկայում շարունակում են գերակշռել օտարերկրյա աշխատողները։ Օմանում օտարերկրյա աշխատողները կազմում են զբաղված աշխատողների 68 տոկոսը և մասնավոր հատվածի աշխատատեղերի 86 տոկոսը։ Բահրեյնում օտարերկրյա աշխատողները կազմում են մասնավոր հատվածում զբաղվածության մեծ մասը, մինչդեռ բահրեյնցիները շատ ավելի բարձր ներկայացվածություն ունեն պետական հատվածում։

Ծոցի համագործակցության խորհրդի երկրներում, ինչպես արձանագրել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամը, օտարերկրյա աշխատողները կազմում են մասնավոր հատվածում զբաղվածության երեք քառորդից մինչև 99 տոկոսը, ինչը ընդգծում է աշխատաշուկայի հատվածավորման կայունությունը։ Այս միտումները ցույց են տալիս, որ ազգայնացումն ընդլայնել է քաղաքացիների մասնակցությունը թե՛ պետական, թե՛ մասնավոր զբաղվածությանը, սակայն չի վերացրել օտարերկրյա աշխատուժի պահանջարկը։

Այս հատվածավորման հիմնական պատճառներից մեկն այն է, որ քաղաքացիները ավանդաբար պետական հատվածում ստացել են ավելի բարձր աշխատավարձ, զգալի պետական արտոնություններ, ավելի կարճ աշխատաժամեր և ավելի բարձր աշխատանքային ապահովվածություն։ Աշխատավարձային տարբերությունը քաղաքացիներին մղում է պետական աշխատանքի, մինչդեռ մասնավոր գործատուները հաճախ նախընտրում են ավելի ցածր աշխատավարձով աշխատանքի ընդունել օտարերկրյա աշխատողների, հատկապես ցածր և միջին որակավորում պահանջող մասնագիտություններում։ Երբ նույն աշխատանքը կատարելու համար քաղաքացին գործատուի համար զգալիորեն ավելի թանկ է, քան օտարերկրյա աշխատողը, քվոտան այդ երկու աշխատողներին տնտեսապես փոխարինելի չի դարձնում։ Գործատուները կարող են արձագանքել՝ բարձրացնելով գները, վերակառուցելով աշխատատեղերը, ներդրումներ կատարելով ավտոմատացման մեջ, համակերպվելով ավելի ցածր շահութաբերության հետ կամ պահելով օտարերկրյա աշխատողներին այն ոլորտներում, որոնց վրա ազգայնացման կանոններն ավելի քիչ են ազդում։

Կառավարություններն ավելի ու ավելի են սուբսիդավորում մասնավոր հատվածում զբաղվածությունը՝ քաղաքացիներին մասնավոր հատված ներգրավելու և աշխատավարձերի ու արտոնությունների տարբերությունը նվազեցնելու համար։ Սաուդյան Արաբիան Մարդկային ռեսուրսների զարգացման հիմնադրամի (Human Resource Development Fund) միջոցով մինչև երկու տարի ժամկետով հոգում է համապատասխան սաուդցի աշխատողների աշխատավարձի մի մասը, իսկ Օմանը մասնավոր հատվածի նոր օմանցի աշխատողների համար տրամադրում է ամսական շուրջ 200 օմանյան ռիալ [$520]։ «Նաֆիսը» (Nafis) Արաբական Միացյալ Էմիրությունների դաշնային ծրագիր է, որը նպատակ ունի աշխատավարձի աջակցության, կենսաթոշակների, մանկական նպաստների և վերապատրաստման արտոնությունների միջոցով բարձրացնել էմիրաթցիների զբաղվածությունը և մասնավոր հատվածում նրանց երկարաժամկետ պահպանումը։ Քուվեյթը նույնպես լրացնում է մասնավոր հատվածում աշխատող քաղաքացիների աշխատավարձերը՝ «Դաամ ալ-Ամալա» (Da’am al-Amala) ծրագրի միջոցով։ Թեև նման միջոցառումներն արագացնում են քաղաքացիների աշխատանքի ընդունումը, շարունակական սուբսիդիաները մեծացնում են բյուջետային ծախսերը, ընկերություններին խրախուսում են քվոտաները «օպտիմալացնել» և մասնավոր հատվածի զբաղվածությունը դարձնում են պետական աջակցությունից կախված։

Պարսից ծոցի արաբական երկրներում գործում են երկու զուգահեռ աշխատաշուկաներ։ Առաջինը քաղաքացիների աշխատաշուկան է, որը պահպանում են քվոտաները, աշխատավարձերի սուբսիդիաները, հմտությունների զարգացումը, վերապատրաստման ծրագրերը, պետական զբաղվածությունը և ընտրված մասնագիտությունների նկատմամբ արտոնյալ հասանելիությունը։ Երկրորդը օտարերկրյա աշխատողների աշխատաշուկան է, որը բնութագրվում է ավելի մեծ ճկունությամբ և ավելի ցածր աշխատուժի ծախսերով։ Հաճախ ընկերությունները կառավարությանը լրացուցիչ վճարներ են կատարում, երբ օտարերկրյա աշխատողների զբաղվածությունը գերազանցում է սահմանված համամասնությունները, որպեսզի հասանելիություն ստանան իրենց դեռևս անհրաժեշտ միգրանտ աշխատուժին։

Հիմքում ընկած խնդիրն այն է, որ քաղաքացիների աշխատանքի ընդունումը ներսից դառնում է ընդամենը թվաբանական վարժություն։ Իրական չափանիշները պետք է լինեն մեկ աշխատողի արտադրողականությունը, ոչ թե ազգությանը կապվող, այլ հմտություններին ու փորձառությանը կապված աշխատավարձը, պետական և մասնավոր հատվածներում զբաղվածության մրցունակությունը, ներդրումները տեխնոլոգիաների մեջ, ինչպես նաև վերապատրաստումը և իրական կարիերային առաջընթացը։ Զբաղվածության քվոտաները չեն կարող ինքնանպատակ լինել։ Կառավարությունները պետք է քաղաքացիների զբաղվածությունը դարձնեն շուկայահենք և մրցունակ, բարելավեն օտարերկրյա աշխատողների աշխատանքային շարժունակությունը և միգրանտների համար ապահովեն ավելի լավ պաշտպանություն շահագործող պրակտիկաներից։ Ազգայնացման քաղաքականությունը փոխում է աշխատանքի հասանելիության կանոնները, սակայն դեռևս հիմնովին չի փոխել այն, թե ով է աշխատում և ինչպես է աշխատում։

Պարսից ծոցի արաբական երկրները ներգրավում են ԱՄՆ-ի զգալի ներդրումներ և հանդես են գալիս որպես էներգետիկ ու լոգիստիկ խոշոր հանգույցներ։ Միլիոնավոր աշխատողներ զբաղված են շինարարության, հյուրընկալության, տրանսպորտի, արտադրության, մանրածախ առևտրի, առողջապահության և կենցաղային ծառայությունների ոլորտներում։ Երբ աշխատաշուկաներն աղավաղվում են, դա ազդում է արտադրողականության, մրցունակության, ներդրումային ծախսերի, գնաճի և տնտեսական դիմակայունության վրա։ Սա հատկապես կարևոր է մի տարածաշրջանում, որը վճռորոշ է էներգետիկ անվտանգության և համաշխարհային նավթային շուկաների, մատակարարման շղթաների կայունության, ֆինանսական կայունության և ԱՄՆ ավելի լայն շահերի համար։