Իրաքում Հաջ Համեդի ցանցի վերաիմաստավորումը

2026 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Middle East Forum Observer-ի վերլուծությունում պնդվում է, որ Հաջ Համեդի ցանցի աճող նշանակությունը վկայում է այն մասին, թե Իրանը կորցնում է վստահությունը զինված խմբավորումների հետ իր ավանդական գործընկերների նկատմամբ և կարևոր գործողությունները տեղափոխում է ավելի փոքր, բաժանարար սկզբունքով կազմակերպված բջիջների վրա, որոնք ուղղակիորեն հաշվետու են Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսին։ Թեև այս եզրակացությունը հնարավոր է, այն մթագնում է ռազմավարական առումով ավելի համահունչ իրանական դիրքավորումը՝ Իրանը չի հրաժարվում իր ավանդական զինված խմբավորումներից, այլ, ընդհակառակը, դիտավորյալ բաժանարարության միջոցով փորձում է դրանք զերծ պահել «առավելագույն ճնշման» ազդեցությունից։

Ռազմավարական առումով Իրանը երկու տասնամյակ ծախսեց՝ իր հետ նույնականացված զինված ցանցը Իրաքի քաղաքական, անվտանգության և տնտեսական որոշումների կայացման համակարգի ներսում իրական ուժային կենտրոնների վերածելու համար՝ Թեհրանին տալով ազդեցության լծակներ իրաքյան պետության նկատմամբ։ Այդ խմբակցություններն ու զինված կազմավորումներն են երաշխավորում Իրանի իրական վերահսկողությունը՝ ոչ թե պարզապես ազդեցությունը, իրաքյան պետական գործառույթների վրա. դրանց կորուստը կնշանակեր հրաժարվել Իրանի ամենանշանակալի ակտիվից և տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը տեղաշարժել դեպի Միացյալ Նահանգներ և նրա դաշնակիցներ։

Թրամփի վարչակազմի նախազգուշացումը, որ Միացյալ Նահանգները կկասեցնի Իրաքին ամսական դոլարային փոխանցումները, եթե Իրանի հետ նույնականացված զինված խմբավորումները չզինաթափվեն, զուգորդված 2026 թվականի մայիսին այդ զինված կազմավորումների դեմ սահմանված պատժամիջոցներով, ցույց է տալիս, թե ինչպիսի ճնշման են այժմ ենթարկվում այդ խմբավորումները։ Այս միջավայրը պահանջում է, որ ավանդական վստահված ուժերը ժամանակավորապես զինված կազմավորումների հիմնական կառույցներից առանձնացնեն այն գործողությունները, որոնք կապված են առաջադեմ սպառազինության համակարգերի և անդրսահմանային հարվածների հետ ու կարող են սանձազերծել ԱՄՆ-ի և տարածաշրջանային ուժերի սրացնող ռազմական արձագանքը։ Եթե ԱՄՆ բանակը չեզոքացնի Հաջ Համեդի հետ կապված որևէ բջիջ, զինված կազմավորումների ղեկավարությունը կարող է հերքել պատասխանատվությունը, իսկ իրաքյան կառավարությունը՝ արժանահավատորեն վերահաստատել այդ հերքումը՝ նվազագույնի հասցնելով հիմնական ղեկավարության և ենթակառուցվածքների՝ պատասխան հարվածների ենթարկվելու ռիսկը։

«Ստվերային խմբերի» պաշտպանական ռազմավարությունը նոր մարտավարություն չէ։ Թրամփի առաջին վարչակազմի՝ Իրանի և նրա վստահված ուժերի վրա կենտրոնացումից հետո ընկած տարիներին, հատկապես 2020 թվականի հունվարին Կասեմ Սոլեյմանիի և Աբու Մահդի ալ-Մուհանդիսի սպանությունից հետո, հենց իրաքյան զինված խմբակցություններն են առաջինը կիրառել այս մոտեցումը՝ ստեղծելով ճակատային խմբեր։ Դրա օրինակներից մեկն է «Ասհաբ ալ-Քահֆ» խումբը, որը ձևավորվել է 2019 թվականի օգոստոսին, սակայն որի ակտիվությունը կտրուկ աճել է Սոլեյմանիի մահից հետո։ Չնայած «Ասհաբ ալ-Քահֆի»՝ «Ասաիբ Ահլ ալ-Հաքի» հետ կապը հերքելուն, առկա տվյալները վկայում են կազմակերպչական վերահսկողության և գործողությունների ենթակայության մասին։

Ջադրիյա թաղամասում հասցված հարվածից և «Հեզբոլլահի» դեմ Իսրայելի Pager Operation-ից հետո, ինչպես նաև այն փաստի ֆոնին, որ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հետախուզությունը կարող էր ներթափանցել Իրանի՝ զինված խմբավորումների ավագ շրջանակներ, իրաքյան խմբակցությունների ղեկավարները գիտակցեցին կենտրոնացված հրամանատարական կառույցների խոցելիությունը և միտումնավոր մասնատեցին իրենց ներկայությունը։ Այսպիսով, Հաջ Համեդի ցանցը ոչ թե նշան էր, որ ղեկավարությունը կորցրել է վստահությունը զինված խմբավորումների տեղական հրամանատարության նկատմամբ, այլ, ընդհակառակը, ցուցիչ էր, որ ղեկավարությունը գիտակցել է զինված կառույցները կազմաքանդելու ԱՄՆ-ի վճռականությունը և որոշել է պաշտպանել այդ կառույցների հիմնական կորիզը՝ գործառնական պատասխանատվությունը տեղափոխելով դուստր կառույցների վրա, որոնցից կարելի է հրաժարվել կամ որոնք կարելի է թողնել՝ առանց հիմնական կազմակերպությունը քանդելու։

Սա նաև ընդունում է, որ կայացած առաջնորդներին դժվար է փոխարինել։ Հասան Նասրալլահի փոխարինողը՝ Նաիմ Կասեմը, «Հեզբոլլահի» այն առաջնորդի ստվերն է, ում փոխարինել է։ Նույն կերպ՝ Սոլեյմանիի հաջորդ Էսմայիլ Կաանիին պակասում են նրա խարիզման և ազդեցությունը։

2026 թվականի սեպտեմբերին Սաուդյան Արաբիայի Արևելք-Արևմուտք խողովակաշարի վրա հարձակումը նոր գործողություն չէ, որը կվկայեր իրանական դոկտրինի փոփոխության մասին. դա ավանդական գործողություն է՝ իրականացված այլընտրանքային ուղիներով։ Ավանդական զինված խմբավորումները շարունակում են տրամադրել անձնակազմը, պարզապես դա անում են բաժանարար, հերքելի ուղիներով, որոնք ապահովում են արժանահավատ հերքում։

Այն փաստը, որ ավելի ուշ իրաքյան անվտանգության պաշտոնյաները գործողությունը վերագրում են Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի հետ կապված Հաջ Համեդին՝ սաուդյան լրատվական ալիքին պահեստազորի բրիգադային գեներալ Այադ ալ-Տուֆանի տված հարցազրույցից հետո, ինքնին կարող է լինել դիտավորյալ ռազմավարություն՝ մեղքը ավանդական զինված խմբավորումներից շեղելու համար։

Իրաքյան կառավարության հետագա վարքագիծը նույնպես հաստատում է դա։ Իրանական միջամտությունը միակողմանիորեն հետաքննելու և դատապարտելու փոխարեն այն համատեղ հետաքննություն սկսեց հենց Իրանի հետ՝ արձագանք, որն անիմաստ կլիներ, եթե կառավարությունն այդ գործողությունները դիտարկեր որպես Իրաքի ինքնիշխանությանը սպառնացող միակողմանի իրանական քայլեր։ Իբրև թե տուժած պետության և մեղադրվող կատարողի միջև համատեղ հետաքննությունները հուշում են ավելի շուտ պատմույթի համատեղ կառավարման, քան իրական հակադիր հաշվետվողականության մասին։