Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամմեդ բեն Սալմանի ձգտումը՝ կարգավորել կրոնը

Տասնամյակներ շարունակ Սաուդյան Արաբիայի ղեկավարները հենվում էին կրոնական հաստատությունների վրա, որոնք վերահսկում էին կրոնական ծեսերը, հսկում էին իսլամական իրավունքի կիրառումը և հետևում էին մզկիթների ու հանրային կառույցների կրոնական կյանքին։ Այս հարաբերությունը զգալիորեն փոխվել է։ Կրոնական հաստատությունները շարունակում են կարևոր դեր ունենալ սաուդյան հասարակությունում, սակայն պետությունը սկսել է դրանց գործունեության նկատմամբ շատ ավելի մեծ վերահսկողություն իրականացնել։ Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամմեդ բեն Սալմանը չի փորձում կրոնը դուրս մղել Սաուդյան Արաբիայի հանրային կյանքից։ Փոխարենը նա փորձում է սահմանել, թե ով է կրոնական իշխանություն իրականացնում և ինչպես են կրոնական հաստատությունները գործում պետության ներսում։

Անցման ամենաակնհայտ օրինակը եղավ 2016 թվականին, երբ կառավարությունը սահմանափակեց կրոնական ոստիկանության լիազորությունները։ Նոր կանոնակարգն արգելեց կրոնական ոստիկանությանը մարդկանց հետևել, ստուգել ինքնությունը հաստատող փաստաթղթեր, հարցաքննել կամ ձերբակալություններ կատարել։ Փոխարենը կառավարությունն այդ լիազորությունները փոխանցեց սովորական ոստիկանությանը և անվտանգության ծառայություններին։ Կրոնական պաշտոնյաները կարող էին շարունակել խորհուրդներ տալ և հորդորել, մինչդեռ պետությունն իր ձեռքում պահեց ոստիկանական վերահսկողությունն ու քրեական արդարադատությունը։

Բացի այդ, կառավարությունը մեծացրեց իր վարչական ներկայությունը մզկիթներում։ 2018 թվականին Իսլամական գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ նախորդ տասնամյակի ընթացքում ազատել է ավելի քան 2,000 ուրբաթօրյա քարոզիչների՝ չհաստատված փոխարինումների և նախարարության կանոնակարգերի խախտումների համար։ Այդ ցուցանիշը վերաբերում է բեն Սալմանի պաշտոնավարումից առաջ ընկած ժամանակահատվածի մեծ մասին, սակայն այն ցույց է տալիս նախարարության վարչական վերահսկողությունը մզկիթների համակարգի նկատմամբ։

Կառավարությունը նաև կենտրոնացրեց մզկիթների քարոզչական ամբիոնների վերահսկողությունը։ 2018 թվականին Իսլամական գործերի նախարարությունը ստեղծեց ստորաբաժանում, որը վերահսկում էր իմամների, քարոզիչների և կրոնական աշխատողների խոսքը, այդ թվում՝ նրանց ակտիվությունը սոցիալական ցանցերում, և հայտարարեց, որ միջոցներ է ձեռնարկելու նրանց նկատմամբ, ովքեր չարաշահում են իրենց քարոզչական ամբիոնը։ 2020 թվականին Իսլամական գործերի նախարար Աբդուլ Լատիֆ Ալ Շեյխը հայտարարեց, որ նախարարությունը հեռացրել է այն իմամներին և քարոզիչներին, ովքեր չեն հետևել Ավագ գիտնականների խորհրդի հայտարարությունը թվիթերում տարածելու վերաբերյալ նախարարության ցուցումներին։ 2022 թվականին նախարարությունը հեռացրեց ուրբաթօրյա այն քարոզիչներին, ովքեր առանց նախնական հաստատման թույլ էին տվել ուրիշներին իրենց փոխարեն քարոզ կարդալ, որոնցից ոմանք տասնամյակներ շարունակ խոսել էին նույն ամբիոնից։ Այժմ նախարարությունն է որոշում, թե ով կարող է օգտվել քարոզչական ամբիոնից, ինչ կանոններով և արդյոք կարող է այնտեղ մնալ։

Կառավարությունը թիրախավորեց նաև բյուրոկրատիայից դուրս՝ զգալի հետևորդներ ունեցող հոգևորականներին։ 2017 թվականին սաուդյան իշխանությունները ձերբակալեցին «Սահվա» շարժման ականավոր առաջնորդ Սալման ալ-Աուդային։ Նրա ձերբակալությունը, ինչպես նաև մի քանի այլ կրոնական առաջնորդների ձերբակալությունները, ընդգծեցին պետական հաստատություններից դուրս կրոնական ազդեցության սահմանները։ 2020 թվականին Մեդինայի Քուբա մզկիթի երկարամյա իմամ շեյխ Սալեհ ալ-Մաղամսին նույնպես կորցրեց իր պաշտոնը՝ բանտարկյալների համար ներում հայցելու հրապարակային կոչից հետո, չնայած նա նախկինում հրապարակայնորեն աջակցել էր բեն Սալմանին։

Տեղաշարժը նկատելի է նաև կրոնական ուղերձների նկատմամբ կառավարության վերաբերմունքում։ Իսլամական գործերի նախարարությունն ավելի ու ավելի է օգտագործում իր վարչական լիազորությունները՝ միօրինակեցնելու համար այն, ինչ հասնում է մզկիթների լսարանին, հատկապես այն հարցերում, որոնք կառավարությունը քաղաքականապես զգայուն է համարում։ 2020 թվականին նախարարությունը հանձնարարեց իմամներին և քարոզիչներին փոխանցել Ավագ գիտնականների խորհրդի դիրքորոշումը «Մուսուլման եղբայրների» վերաբերյալ և զգուշացրեց, որ նրանք, ովքեր անտեսեն իր ցուցումները, կարող են կորցնել իրենց պաշտոնները։ Նախարարությունը նաև պնդեց, որ հեռացված քարոզիչներին կփոխարինի այլ անձանցով, որոնց ինքն է որակավորված համարում։ Հետևաբար, խնդիրը ոչ թե այն է, արդյոք Սաուդյան Արաբիան ունի կրոնական հաստատություններ, այլ այն, թե ով է որոշում՝ ինչ են ասում այդ հաստատությունները, ով է խոսում դրանց միջոցով և որտեղ են ընդունելի կրոնական իշխանության սահմանները։

Տարանջատումն առավել ընդգծված էր իսլամի երկու ամենասուրբ վայրերում։ 2023 թվականին կառավարությունը ստեղծեց Մեքքայի Մեծ մզկիթի և Մեդինայի Մարգարեի մզկիթի կրոնական գործերի նախագահությունը։ Այն վերահսկում է իմամներին ու մուեզիններին, քարոզները, դասերը, ուսումնական շրջանակները և կրոնական խորհրդատվությունը։ Սալման թագավորը շեյխ Աբդուլ Ռահման ալ-Սուդեյսին նշանակեց այդ կառույցի նախագահ՝ նախարարի կարգավիճակով։

2024 թվականի կանոնակարգերը հետագայում ավելի ինստիտուցիոնալացրին այդ դասավորությունը։ Նախագահությունն ունի իր իրավաբանական անձը, սակայն կազմակերպչորեն շարունակում է կապված մնալ թագավորի հետ։ Այն վերահսկում է երկու սուրբ մզկիթների իմամներին ու մուեզիններին, աղոթքները, քարոզները, դասերն ու կրոնական ուսումնական շրջանակները։

Սակայն սա աշխարհիկացում չէ։ Սաուդյան Արաբիան շարունակում է իր լեգիտիմությունն ու ինքնությունը բխեցնել իսլամից և Մեքքայի ու Մեդինայի իր խնամակալությունից։ Փոփոխությունն այլ տեղում է. պետությունը նեղացրել է այն տարածքը, որտեղ հոգևորականները կարող են կրոնական իշխանություն իրականացնել՝ իր հաստատություններից անկախ։ Բեն Սալմանին պետք չէ թուլացնել իսլամը՝ պետությունն ուժեղացնելու համար. նրան պետք է, որ կրոնական հաստատությունները գործեն իր վերահսկած համակարգի ներսում։