Սոմալիի միությունը մահացավ 1969 թվականի հեղաշրջման ժամանակ. ինչու՞ է Վաշինգտոնը դեռ հարգում այն
ԱՄՆ-ին Ադենի ծոցի երկայնքով անհրաժեշտ է Սոմալիլենդի պես վստահելի գործընկեր, որտեղ հութիների հարձակումները սպառնում են նավագնացությանը։
Սիյադ Մադեյը Նայրոբիում բնակվող իրավաբան և քաղաքականության վերլուծաբան է՝ Արևելյան Աֆրիկայի և Աֆրիկայի եղջյուրի պետական ու մասնավոր հատվածներում ավելի քան քսանհինգ տարվա փորձով։ Նախկինում նա ավելի քան տասնհինգ տարի աշխատել է Քենիայի Ազգային բանկում։
1969 թվականի հոկտեմբերի 21-ին, լուսաբացից առաջ, սոմալիական զինվորները գրավեցին Մոգադիշուի ռադիոկայանն ու կառավարական գրասենյակները։ Գեներալ-մայոր Մոհամեդ Սիադ Բարրեն տապալեց վարչապետ Մոհամեդ Հաջի Իբրահիմ Էգալի ընտրված վարչակազմը և հռչակեց հեղափոխություն։ Սոմալիլենդի համար սա վերջ դրեց սահմանադրական մի համաձայնության, որը երբեք բավարար կերպով կյանքի չէր կոչվել։
Վաշինգտոնը գիտեր, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Նրա արխիվները պատմում են մի պատմություն, որը շատ ավելի բացահայտող է, քան Սոմալիի տարածքային ամբողջականության մասին այսօրվա հայտարարությունները։
Հեղաշրջումից վեց օր առաջ Լաս Անոդում սպանվեց նախագահ Աբդիրաշիդ Ալի Շերմարկեն։ Էգալը, ինքն էլ միության առաջատար ճարտարապետներից մեկը, ներքաշվեց իշխանության հաջորդականության շուրջ պայքարի մեջ։ Հոկտեմբերի 21-ին ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Հենրի Քիսինջերը նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնին զեկուցեց, որ զինվորները հեռացրել են Էգալի ընտրված կառավարությանը։ Ամերիկացի պաշտոնյաները մտահոգված էին Եթովպիայի և Քենիայի հետ Էգալի մերձեցման ձախողմամբ։ Նրանք չէին սխալվում։ Ութ տարի անց Սիադ Բարրեն ներխուժեց Եթովպիա։
Հոկտեմբերի 28-ին Ազգային անվտանգության խորհրդի պաշտոնյա Ռոջեր Մորիսը խորհուրդ տվեց լռելյայն վերականգնել խունտայի հետ բնականոն հարաբերությունները։ Գեներալները խոստացել էին հարգել միջազգային համաձայնագրերը։ Մորիսը մտավախություն ուներ, որ նոր կառավարությանը ճանաչելուց հրաժարվելը կարող է այն մղել դեպի ավելի ռազմատենչ քաղաքականություն։ Նրա առաջարկը գործնական էր, և Վաշինգտոնը հազիվ թե միակն էր։ Բայց հուշագիրը մի հարց է բարձրացնում, որից այդ ժամանակվանից ամերիկացի քաղաքականություն մշակողները խուսափել են՝ ի՞նչ եղավ այն քաղաքական համաձայնությունը, որի հիման վրա Սոմալիլենդը մտավ հանրապետության կազմ։
Սոմալիլենդը Բրիտանիայից անկախացավ 1960 թվականի հունիսի 26-ին։ Հուլիսի 1-ին այն միացավ նախկին՝ Իտալիայի կառավարման ներքո գտնվող տարածքին՝ Սոմալիի Հանրապետության կազմում։ Սոմալիական միասնության ոգևորությունն անկեղծ էր։ Շատերը քարոզել էին ավելի մեծ սոմալիական ազգի օգտին, որը կընդգրկեր նաև Բրիտանիայից և Իտալիայից ժառանգած սահմաններից դուրս տարածքներ։ Իրավական փաստաթղթերը, սակայն, այնքան էլ համոզիչ չէին։ Երկու օրենսդիր մարմինները չվավերացրին միության նույնական ակտ։ Հարավային ժողովն իր տարբերակը հաստատեց միայն սկզբունքորեն, իսկ հետագա օրենսդրությունը փորձեց շտկել անկանոնությունները։ Բրիտանացի իրավաբան Յուջին Կոտրանը կասկածի տակ դրեց հիմնադիր ակտերի իրավական վավերականությունը։
Կար նաև հանրային դիմադրություն։ 1961 թվականի սահմանադրական հանրաքվեին մասնակցած հյուսիսային ընտրողների մեծամասնությունը մերժեց առաջարկվող սահմանադրությունը, թեև այն երկրի մասշտաբով ընդունվեց։ Այդ արդյունքն ինքնին չլուծարեց հանրապետությունը, սակայն ցույց տվեց, որ միության սահմանադրական պայմանները զուրկ էին այն համաձայնությունից, որը նրա ջատագովները սիրում էին ենթադրել։
Սոմալիլենդի առաջնորդները, այդուհանդերձ, շարունակում էին գործել հանրապետության շրջանակում։ Էգալը 1967 թվականին դարձավ վարչապետ և ձեռնամուխ եղավ հարևանների հետ հարաբերությունների բարելավմանը։ Խորհրդարանը նրան հնարավորություն էր տալիս վիճարկելու քաղաքականությունը։ Բարրեն վերացրեց այդ հնարավորությունը։ Բանակը կասեցրեց սահմանադրությունը, լուծարեց օրենսդիր մարմինը և կալանավորեց Էգալին։ Հյուսիսի մասնակցությունն այժմ կախված էր ռազմական կառավարչից, ոչ թե այն սահմանադրական պայմանավորվածություններից, որոնցով Սոմալիլենդը միացել էր։
Հեղաշրջումն ինքնին ավտոմատ կերպով չի դադարեցնում պետության միջազգային իրավական սուբյեկտությունը։ Ոչ էլ վիճարկվող հիմնադիր ակտը որոշում է Սոմալիլենդի ներկայիս կարգավիճակը։ Սակայն 1960 թվականի միությունը որպես մշտական համաձայնության անվիճելի արտահայտություն դիտարկելն անտեսում է այն, ինչ բանակն արեց 1969 թվականին։
Ավելի վատն էր սպասվում։ 1988 թվականին կառավարական ուժերը հյուսիսային ապստամբների դեմ պատերազմի ընթացքում ռմբակոծեցին Հարգեյսան և Բուրաոն։ Քաղաքացիական բնակչություն զոհվեց, ամբողջ թաղամասեր ավերվեցին, հարյուր հազարավորներ փախան։ Human Rights Watch-ն ամփոփեց ականատեսների վկայությունները։ Հյուսիսի հավատարմությունը պահանջող պետությունը պատերազմ էր սկսել հյուսիսային համայնքների դեմ։ Գործընկերության սկզբնական խոստումից ինչ էլ որ մնացած լիներ, այն այժմ թաղված էր ավերված տների, զանգվածային տեղահանության և այն հիշողությունների տակ, որոնք Մոգադիշուի ոչ մի հաջորդ կառավարություն պարզապես չէր կարող օրենսդրորեն ջնջել։
Երբ Սիադ Բարրեն ընկավ, Բուրաոյում հավաքված ներկայացուցիչները 1991 թվականի մայիսի 18-ին հայտարարեցին Սոմալիլենդի անկախության վերականգնումը։ Նրանք հղում արեցին 1960 թվականի հունիսին կարճ ժամանակով գործադրված ինքնիշխանությանը։ Նրանց հետագա ձեռքբերումն ավելի քիչ դրամատիկ էր, բայց ավելի հետևանքային՝ հաշտեցումը Բորամայում, 2001 թվականին հաստատված սահմանադրությունը և ընտրությունները, որոնք հնարավորություն էին տալիս գործող իշխանություններին պարտվել։ 2024 թվականին նախագահ Մուսե Բիհի Աբդին ընդունեց պարտությունը և հեռացավ պաշտոնից՝ իշխանության փոխանցում, որը փաստագրվել է միջազգային դիտորդների կողմից։
Սոմալիլենդը չի լուծել բոլոր խնդիրները։ Լաս Անոդի շուրջ հակամարտությունը բացահայտեց դժգոհություններ Սոոլում, իսկ լրագրողների պարբերական կալանավորումները խաթարում են ժողովրդավարական հավակնությունները։ Այս ձախողումները կարևոր են, քանի որ Հարգեյսան խնդրում է իրեն գնահատել իր կառուցած ինստիտուտներով։ Ճանաչումը երբեք չպետք է նշանակի վերահսկողությունից ազատում։ Փորձությունն այն է, թե արդյոք քաղաքական ինստիտուտները կարող են կլանել տարաձայնությունը՝ առանց դիմելու այն մեթոդներին, որոնք սկզբնական միությունն անտանելի դարձրին այդքան շատ հյուսիսցիների համար։
Մոգադիշուն meanwhile շարունակում է պառակտված մնալ սահմանադրական լիազորությունների հարցում։ Նախագահական և խորհրդարանական ժամկետները երկարաձգող վերջին փոփոխությունները սրել են վեճերը ընդդիմադիր գործիչների և դաշնային անդամ նահանգների հետ։ Աֆրիկյան միությունը շարունակում է պաշտպանել Սոմալիի տարածքային ամբողջականությունը, թեև նրա 2005 թվականի փաստահավաք առաքելությունը ճանաչել է Սոմալիլենդի դիվանագիտական մեկուսացման վնասակար հետևանքները։
Փոխվել են նաև ռազմավարական իրողությունները։ Բերբերան գտնվում է Ադենի ծոցում՝ հութիների հարձակումներից սպառնացող նավագնացության ուղիների մոտ։ Իսրայելը ճանաչեց Սոմալիլենդը 2025 թվականի դեկտեմբերին։ Ոչ մի զարգացում չի լուծում իրավական հարցը, սակայն երկուսն էլ ավելի դժվար են դարձնում Մոգադիշուին զիջելու Վաշինգտոնի սովորույթի պաշտպանությունը։
Կոնգրեսը պետք է ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտին տա մի հարց, որը նրա իսկ արխիվներն անխուսափելի են դարձնում՝ ի՞նչ իրավական և քաղաքական հիմք է հիմա պահում մի միություն, որի հիմնադիր ակտերը կողմերը վիճարկել են, որի սահմանադրությունը զինվորները մի կողմ են շպրտել, և որի հյուսիսային գործընկերը 1991 թվականից ի վեր առանձին է կառավարում իրեն։ Դեպարտամենտի փաստաթղթերը հաստատում են, որ Սոմալիլենդն անկախ էր 1960 թվականի հունիսին և ստացել է ամերիկյան շնորհավորանքներ, թեև Վաշինգտոնը պաշտոնական ճանաչում չի տրամադրել։
Այդ հարցն այժմ հետևանքներ ունի Սոմալիից դուրս։ Միացյալ Նահանգներին անհրաժեշտ են վստահելի գործընկերներ Ադենի ծոցի երկայնքով, որտեղ հութիների հարձակումները սպառնում են նավագնացությանը, իսկ մրցակից տերությունները ձգտում են ազդեցության։ Կոնգրեսը պետք է վարչակազմից պահանջի գնահատել Սոմալիլենդի պահանջը՝ նրա իրավական և պատմական արժանիքներով, ուսումնասիրել Հարգեյսայի հետ ուղղակի անվտանգային համագործակցությունը և վերանայել Մոգադիշուի փաստացի վետոն թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի նկատմամբ։ Վաշինգտոնը օրերի ընթացքում հասկացավ, թե ինչ է ոչնչացրել Սիադ Բարրեն։ Սառը պատերազմի ժամանակների մի որոշում չպետք է 57 տարի անց թելադրի Ամերիկայի ընտրությունները Կարմիր ծովի հարցում։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)