Որոշումները, որ Սաուդյան Արաբիան պետք է կայացնի հիմա

Եմենում փոշին արդեն նստել է այն բանից հետո, երբ հութիները կայծակնային հարձակմամբ գրավեցին Մոխան և մերձակա Պերիմ կղզին։ Հութիները շարունակում են մնալ իրենց դիրքերում։ Դրանից հետո Սաուդյան Արաբիայի իրականացրած ռմբակոծությունը Մոխայի օդանավակայանի ուղղությամբ երկարատև առումով սահմանափակ արժեք ունեցավ։ Նախագահ Դոնալդ Թրամփի առաջարկը՝ սաուդցիներին վաճառել F-35 Joint Strike Fighter կործանիչներ, կարող է խորհրդանշական համերաշխություն ենթադրել, սակայն մատակարարման և ուսուցման ժամանակացույցի պատճառով դրանք օպերացիոն միջավայրի վրա ազդեցություն չեն ունենա մինչև հաջորդ տասնամյակը։

Պատասխանատվությունը կրում է թագաժառանգ արքայազն Մոհամմեդ բին Սալմանը։ Հաճախ՝ դեպի լավը, բայց երբեմն՝ դեպի վատը, նա կենտրոնացրել է որոշումների կայացման վերահսկողությունը։ Ինչպես նա արժանի է Saudi Vision 2030-ի և սոցիալական փոփոխությունների համար գովասանքի, այնպես էլ պատասխանատու է Թագավորության դիվանագիտական, արտաքին քաղաքական և ռազմական ընտրությունների համար։ Այո, ֆինանսների և ռիսկերի խորհրդատվության ոլորտում այն մասնագետները, որոնց վերլուծությունները ավելի շատ հիմնվում են փաստերի, քան դիվանագիտական նրբությունների կամ Էր Ռիադի որոշում կայացնողներին հաճոյանալու ցանկության վրա, այժմ դիտարկում են առանց բին Սալմանի Սաուդյան Արաբիան այնպես, ինչպես մեկ ամիս առաջ չէին դիտարկում։ Սաուդյան տնտեսությունը կարող է դիմանալ Հորմուզի նեղուցի կամ Բաբ էլ-Մանդեբի փակմանը, բայց ոչ երկուսին միասին, մանավանդ որ Թագավորության տնտեսական վերափոխումն արդեն իսկ հենվում է դեֆիցիտային ծախսերի վրա։

Ի՞նչ կարող էր բին Սալմանն անել այլ կերպ՝ հութիների խնդիրը լուծելու և Սաուդյան Արաբիայի երկարաժամկետ աճն ավելի լավ ապահովելու համար։

Նախ՝ նա պետք է վերջ դնի Արաբական Միացյալ Էմիրությունների հետ իր ինքնակործան մրցակցությանը։ Կա առողջ մրցակցություն և կա դիսֆունկցիոնալ մրցակցություն, իսկ Էր Ռիադի ու Աբու Դաբիի միջև ներկայիս դինամիկան երկրորդն է։ Աբու Դաբին ևս որոշ մեղքի բաժին ունի, սակայն էմիրաթցիները ճիշտ են, որ դժգոհում ու դիմադրում են «Մուսուլման եղբայրների» նկատմամբ արտերկրում բին Սալմանի ցուցաբերած հանդուրժողականությանը։ Սուդանի քաղաքացիական պատերազմում հրեշտակներ չկան, և նույնիսկ Արագ աջակցության ուժերի դաշնակիցներն ընդունում են, որ դրանց ղեկավար Մոհամեդ Համդան Դագալոն, որը հայտնի է «Հեմեդտի» անունով, խնդիր է։ Այդուհանդերձ, գեներալ Աբդել Ֆաթահ ալ-Բուրհանի հանդուրժողականությունը թե՛ հութիների, թե՛ «Մուսուլման եղբայրների» նկատմամբ երկարաժամկետ անվտանգային հետևանքներ ունի Կարմիր ծովի և հենց Սաուդյան Արաբիայի անվտանգության համար։ Սուդանի քաղաքացիական պատերազմը նաև այլ իմաստով է դրսևորում Էր Ռիադ-Աբու Դաբի հարաբերությունների դիսֆունկցիոնալությունը, քանի որ սուդանցի այն սպաները, ովքեր տասնամյակ առաջ Եմենում կռվում էին համապատասխանաբար սաուդյան և էմիրաթյան զորախմբերի կողքին, այժմ Սուդանում դեմ առ դեմ են կանգնած միմյանց։

Լիբիայում ու Սոմալիում ևս բին Սալմանի քաղաքականությունը հակադարձ հարվածի ռիսկեր է պարունակում։ Բին Սալմանը կարող է Լիբիան չափազանց հեռու համարել, որ նշանակություն ունենա, սակայն Աբդուլ Համիդ Դբեյբահին նրա աջակցությունը կործանարար է։ Եթե բին Սալմանը կողմ է ընտրելու, ապա պետք է համոզվի, որ այդ կողմի առաջնորդը կոմպետենտ է։ Դբեյբահը ոչ միայն անհուսալիորեն կոռումպացված է, այլ նաև ապաստան է տալիս իսլամիստական զինյալ խմբավորումներին, որոնց չի կարողանում վերահսկել, և որոնցից շատերը Մեքքան ու Մեդինան դիտարկում են որպես վերջնական մրցանակ։ Իրոք, թեև բին Սալմանը Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հետ ընդհանուր եզրեր է գտնում Երուսաղեմի նկատմամբ Իսրայելի ինքնիշխանության և վերահսկողության հանդեպ համատեղ հակակրանքի հարցում, բին Սալմանը չպետք է իրեն խաբի․ Էրդողանն էլ է ցանկանում վերահսկողություն Մեքքայի ու Մեդինայի նկատմամբ։ Սաուդյան առաջնորդներն իրենց լեգիտիմությունը բխեցնում են երկու Սուրբ մզկիթների պահապանի կարգավիճակից, սակայն այն առաջնորդները, որոնց բին Սալմանը ներողամտորեն վերաբերվում է, Իսլամական համագործակցության կազմակերպության ներքո ձգտում են միջազգայնացնել երկու քաղաքների սրբավայրերը։

Սաուդյան Արաբիան վատ խաղ է խաղում նաև Սոմալիում։ Էր Ռիադը Մոգադիշուի կողմն է հիմնականում այն պատճառով, որ դժգոհ է Աբու Դաբիի, իսկ ավելի վերջերս՝ նաև Երուսաղեմի հետ Հարգեյսայի կապերից։ Սա Սաուդյան Արաբիայի կողմից կրկնակի պարտվողականություն է։ Նախ, էմիրաթյան նախագահ շեյխ Մոհամեդ բին Զայեդի նկատմամբ բին Սալմանի ատելությունը Սաուդյան Արաբիային մղում է Քաթարի և Թուրքիայի գիրկը, մինչդեռ երկուսն էլ պատկերացնում են այնպիսի Սոմալի, որի արտաքին քաղաքականությունն ու ռազմատենչության հանդեպ հանդուրժողականությունը հակասելու են Սաուդյան Արաբիայի անվտանգությանը։ Երկրորդ, Սոմալիլենդի նկատմամբ բին Սալմանի թշնամական վերաբերմունքը նրա թուլության դրսևորումն է, քանի որ այն ազդարարում է, թե նա չի հավատում, որ կարող է մրցակցային առավելություն ստանալ Արաբական Միացյալ Էմիրությունների նկատմամբ։ Եթե Թուրքիան կարող է դեսպանատուն պահել Մոգադիշուում և առանձին հյուպատոսություն՝ Հարգեյսայում, ապա պատճառ չկա, որ Սաուդյան Արաբիան նույնը չանի։ Սոմալիլենդցիներից շատերը շարունակում են հիասթափված մնալ Աբու Դաբիի խուսանավումներից, իսկ ավելի հեռատես սաուդյան ղեկավարությունը դրական մրցակցություն կծավալեր և կփորձեր Սոմալիլենդին հակել դեպի ավելի սերտ գործընկերություն։ Իրատեսորեն՝ Էր Ռիադը կարող է ցանկանալ, որ Սոմալիլենդը վերանա, սակայն 35 տարի ինքնուրույն գործող տարածաշրջանը ոչ մի տեղ չի գնա՝ անկախ ճանաչումից։

Սակայն սաուդյան ձախողման գլխավոր աղբյուրը Եմենն է։ Մոխայի շոկից հետո բին Սալմանը պետք է ազատվի «այո» ասողներից ու շողոքորթներից, որոնք նրան հեռու են պահում Եմենի իրականությունից։ Երկրում էմիրաթյան ազդեցությունը զրոյական գումարով խաղի մաս համարելու փոխարեն՝ բին Սալմանը պետք է հասկանա և հարցնի իր գեներալներին, թե ինչու են էմիրաթցիներն, ըստ երևույթին, ավելի լավ հանդես եկել թե՛ ռազմական, թե՛ քաղաքական առումով։ Դրա երկու պատճառ կա․ առաջինը «զրոյական թերությունների» քաղաքականության թերություններն են։ Եթե սաուդյան սպաները վախենում են հայտնել, թե ինչն է սխալ, որովհետև վախենում են, որ իրենց կմեղադրեն, ապա խնդիրները կուտակվում են, այլ ոչ թե լուծվում։ Բին Սալմանը պետք է փոխի իր բանակի մշակույթը՝ խնդիրների բացահայտումը պարգևատրելով, այլ ոչ թե դրանք թաքցնելը։ Երկրորդ, բին Սալմանը պետք է հասկանա, որ ցեղախմբերի հետ աշխատանքն Աբու Դաբիի հաջողության բանալին է։ Առնվազն Հարավային Եմենում Էր Ռիադը նույն կերպ է ձախողում ցեղախմբերի հետ աշխատանքը, ինչպես Վաշինգտոնն էր Իրաքում ձախողում ցեղային հարաբերությունները։ Էր Ռիադի թելադրանքը հակառակ արդյունք է տալիս։ Հեգնանքն այն է, որ հաշվի առնելով Սաուդյան Արաբիայի սեփական ցեղային կառավարման փորձը, Էր Ռիադը պետք է հիշի՝ չկա փոխարինող թեյի, սուրճի կամ քաթի շուրջ դանդաղորեն կերտվող հարաբերություններին, ինչպես նաև մշտական խորհրդակցություններին ու փաղաքշանքներին։

Ինչպես Լիբիայում և Սուդանում, բին Սալմանը պետք է հետևողական լինի նաև «Մուսուլման եղբայրների» հարցում։ Եթե նա այդ կառույցը ահաբեկչական խմբավորում է համարում Սաուդյան Արաբիայի ներսում, ապա պետք է նույնը անի նաև դրսում։ Ցինիկաբար ջիհադիստներին հանգստացնելը՝ նրանց հնարավորություն տալով իրենց օրակարգը հետապնդել Սաուդյան Արաբիայի սահմաններից դուրս, ոչ միայն անտեսում է Սիրիայի նախագահ Բաշար ալ-Ասադի և Լիբիայի առաջնորդ Մուամար Քադաֆիի նման գործիչների պատմությունը, որոնք ժամանակին նույն գործարքն էին կնքել, այլ նաև նրան դարձնում է ահաբեկչության հովանավոր։

«Իսլահը», որը Եմենում «Մուսուլման եղբայրների» հետ կապված կառույց է, երբեք չի կարող լինել Սաուդյան Արաբիայի վստահելի գործընկեր։ «Մուսուլման եղբայրների» առաջնորդները կընդունեն սաուդյան առատաձեռնությունը, սակայն չեն վարանի շրջվել Թագավորության դեմ կամ առանձին գործարքներ կնքել նրա թշնամիների հետ։ «Իսլահի» անդամ Ամջադ Խալիդի դեպքը մարմնավորում է նման խաբեությունը, քանի որ նա աջակցել է թե՛ հութիներին, թե՛ Արաբական թերակղզու «Ալ-Քաիդային»։

Բին Սալմանը պետք է վերանայի նաև այսպես կոչված անջատողականության նկատմամբ իր համատարած ընդդիմությունը, հատկապես Սոմալիլենդի և Հարավային Եմենի պարագայում։ Նախ՝ դա գուցե սխալ տերմին է, երբ երկու երկրներն էլ անկախության ու ինքնակառավարման շատ ավելի երկար պատմություն ունեն։ Երբ Եգիպտոսի և Սիրիայի միաձուլումը Միացյալ Արաբական Հանրապետության մեջ ձախողվեց, նրանց վերածնունդը անջատողականություն չէր։ Սաուդյան Արաբիան նաև Բահրեյնից Քաթարի անջատվելը անջատողականություն չի համարում, թեև, համեմատած թե՛ Սոմալիլենդի, թե՛ Հարավային Եմենի հետ, դա ավելի ծայրահեղ օրինակ է։ Ինչպես Սոմալիլենդի դեպքում, ինքնավար կամ անկախ Հարավային Եմենը պարտադիր չէ, որ հակասաուդյան լինի․ Էր Ռիադի դեմ նրա թեքումը պարզապես ինքնաիրագործվող կանխատեսում է։ Սաուդյան Արաբիայի ընտրությունն այսօր կամ էքսպանսիոնիստական հութիական էմիրությունն է, կամ՝ դաշինք Հարավային Եմենի և Սոմալիլենդի հետ՝ օգնելու Էր Ռիադին զսպել, հետ մղել և գուցե նույնիսկ վերացնել հութիներին։

Վերջապես, եթե թագաժառանգ արքայազն Մոհամմեդ բին Սալմանը ցանկանում է հաղթահարել ճգնաժամը, պետք է գիտակցի, որ իր դիվանագիտական ռազմավարությունը Վաշինգտոնում, DC, ձախողված է։ Անցել են այն օրերը, երբ արքայազն Բանդար բին Սուլթան Ալ Սաուդը կարող էր պարզապես արագ համարահավաքով կառավարել հարաբերությունները նախագահների հետ՝ Ռոնալդ Ռեյգանից մինչև Ջորջ Բուշ կրտսեր, և միաժամանակ արհամարհել Վաշինգտոնի մյուս շրջանակներին։ Նրա դուստրը՝ Ռիմա բինթ Բանդար Ալ Սաուդը, թեև ծանոթ է Վաշինգտոնին, չունի նույն կապերը և չի կարող գործել նույն կերպ, սակայն նա և սաուդյան դիվանագետները կարող են տարիներ շարունակ չշփվել նրանց հետ, ում չեն կարող գնել։

Փոխարենը՝ բին Սալմանը և արքայադուստր Ռիման նախընտրում են հին ռազմավարությունը՝ վճարել խորհրդատուների և առցանց տրոլների, որպեսզի պատժեն քննադատներին, ոչ թե համոզեն նրանց։ Քաղաքականությունները զարգանում ու փոխվում են՝ Քաթարն այժմ ավելի շատ գործընկեր է, քան հակառակորդ, սակայն մեկ անգամ այրված կամուրջները դժվար է վերականգնել։ Երբ սաուդյան տրոլները ցանկացած քննադատի մեղադրում են օտարերկրյա վարձատրությամբ գործելու մեջ, նրանք հիմարի տեղ են դնում սաուդյան կառավարությանը, քանի որ նրանց ad hominem հարձակումները ցույց են տալիս, որ չեն կարող վիճել ըստ էության, իսկ նրանց պրոյեկցիան բացահայտում է հենց Սաուդյան Արաբիայի՝ սկզբունքի փոխարեն կանխիկ գումարի վրա հիմնված շփման լռելյայն մարտավարությունը։

Այսօր Սաուդյան Արաբիան մերձենում է Թուրքիային և Պակիստանին՝ սեփական անվտանգությունն ամրապնդելու համար։ Այն նաև ապահովագրում է ռիսկերը՝ ԱՄՆ-ի դիմաց հաշվեկշռում գործադրելով Չինաստանը։ Ընդունելի է։ Բայց բին Սալմանը պետք է հասկանա, որ Սաուդյան Արաբիայի անվտանգության իրական բանալին Էր Ռիադում է և իր ընտրած ռազմավարություններում։ Մոխայի և Պերիմի հութիական նվաճումը կանխելի աղետ էր։ Բին Սալմանը պետք է հարցնի՝ ինչ սխալ արեց, որ հանգեցրեց այս ճգնաժամին։ Եթե հրաժարվի, կխորացնի իր սխալը՝ գուցե անցնելով անվերադարձության կետը։ Դա ողբերգություն կլինի ոչ միայն սաուդցիների նոր սերնդի համար, որը սկսել է ապավինել բին Սալմանի բարեփոխումներին, այլև Միացյալ Նահանգների համար։