Պարսից ծոցի սպառազինությունների մրցավազքը և անվտանգության փոփոխվող գործարքը

Տասնամյակներ շարունակ Ծոցի արաբական պետությունները իրենց արևմտյան դաշնակիցներից գնում են ամենաբարդ ռազմական և պաշտպանական համակարգերը՝ տարածաշրջանը դարձնելով աշխարհի ամենաշահութաբեր պաշտպանական շուկաներից մեկը։ Սակայն այս գնումները չեն ապահովագրել նրանց վերջին հարձակումներից՝ առաջ բերելով հիմնարար երկընտրանք․ պե՞տք է շարունակեն ձեռք բերել բարձրակարգ սպառազինություն ու տեխնոլոգիաներ, որոնք արևմտյան ռազմական կապալառուներն ու մատակարարները շուկայավարում են որպես գրավիչ գնումներ։ Ինչպե՞ս են այդ զինատեսակները ապահովել նրանց ընթացիկ պատերազմում, և ինչպիսի՞ պաշտպանություն է նրանց պետք լինելու ապագա հակամարտություններում։ Վերջապես՝ ինչպե՞ս կարող են համադրել ռազմաանվտանգային ծախսերը ներքին տնտեսական ու սոցիալական առաջնահերթությունների ֆինանսական պահանջների հետ։

1990 թվականին Իրաքի՝ Քուվեյթ ներխուժումը բացահայտեց տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության խոցելիությունները՝ կենդանի ուժի, ռազմավարական խորության, հրամանատարական կառույցների, հետախուզական տվյալների հասանելիության և վաղ ազդարարման կարողությունների պակասը։ Թեև Քուվեյթի պաշտպանությունը փլուզվեց ժամերի ընթացքում, Ծոցի արաբական ավելի լայն տարածաշրջանը նույնպես չուներ հավաքական արձագանքի համար ինտեգրված ռազմական մեխանիզմներ։ ԱՄՆ-ի գլխավորած՝ Քուվեյթի ազատագրումը ցույց տվեց ավիացիայի, անտեսանելիության տեխնոլոգիաների և բարդ կապի միջոցների առավելությունները։

2003 թվականին ԱՄՆ զինված ուժերը կարողացան ուշագրավ արագությամբ վերահսկողություն հաստատել Բաղդադի նկատմամբ՝ Ծոցի արաբական պետություններին համոզելով, որ տեխնոլոգիական գերազանցությամբ, ճշգրիտ կառավարվող զինամթերքով և հետախուզությամբ պայմանավորված ռազմական վերափոխումը կարող է փոխհատուցել ժողովրդագրական ու աշխարհառազմավարական խոցելիությունները։ Արդյունքը եղան ԱՄՆ-ի, Միացյալ Թագավորության և Ֆրանսիայի հետ բազմամիլիարդանոց երկկողմ պաշտպանական համաձայնագրերի ստորագրումները։ Այնուամենայնիվ, հաջորդող տասնամյակները ցույց տվեցին, որ բարձր տեխնոլոգիական ու թանկարժեք զինատեսակներն էլ ունեն խոցելիություններ, որոնք ասիմետրիկ արձագանքները կարող են շահագործել կամ շրջանցել՝ միաժամանակ լրացուցիչ բեռ ստեղծելով անվտանգության երաշխավորների համար։

ԱՄՆ-ի համար սպառազինության փոխանցումները պարզապես առևտրային գործարքներ չէին․ դրանք ազգային անվտանգության, ռազմավարական շահերի, արտաքին քաղաքականության և տնտեսական անվտանգության շարունակությունն էին։ Պաշտպանությունն ամրապնդելով և ԱՄՆ-ի ու Ծոցում իր դաշնակիցների միջև ինստիտուցիոնալ կապերն ավելի խորը դարձնելով՝ պաշտպանական կապալառուները միաժամանակ Ծոցի արաբական գնորդներին կապեցին տասնամյակների վերապատրաստման, զինամթերքի, սպասարկման, փոխգործելիության և արդիականացման պարտավորություններին։

Խաղաղության հետազոտությունների Ստոկհոլմի միջազգային ինստիտուտի տվյալները ցույց են տալիս, որ 2021–25 թվականներին Ծոցի վեց արաբական պետությունների բաժին է ընկել հիմնական սպառազինությունների համաշխարհային ներմուծման գրեթե 20 տոկոսը։ Միայն Սաուդյան Արաբիայի բաժինը կազմել է 6,8 տոկոս, Կատարինը՝ 6,4 տոկոս, Քուվեյթինը՝ 2,8 տոկոս։ Սաուդյան Արաբիան 2025 թվականին իր բանակի վրա ծախսել է $83.2 billion, ինչը համարժեք է իր համախառն ներքին արդյունքի 6 տոկոսին՝ դարձնելով այն աշխարհում ռազմական ծախսերով ութերորդը։ Քուվեյթը 2025 թվականին իր բանակի վրա ծախսել է մոտավորապես $8.1 billion, ինչը համարժեք է իր համախառն ներքին արդյունքի 4,7 տոկոսին։ Այս պետությունները բախվում են սպառնալիքների և չեն կարող պաշտպանական ծախսերը երկրորդ պլան մղել։ Սակայն նրանք ունեն նաև բյուջետային ճնշումներ՝ իրենց ազգային տեսլականի օրակարգերը պահպանելու համար։ Երկուսի միջև հավասարակշռությունը վճռորոշ է՝ հատկապես պետության և ռեժիմի անվտանգության տեսանկյունից։

Ծոցի արաբական պաշտպանական ավանդական մոդելը շարունակում է կախված մնալ Արևմուտքից։ 2021–25 թվականներին Սաուդյան Արաբիայի հիմնական սպառազինությունների ներմուծման 77 տոկոսը, Քուվեյթինը՝ 62 տոկոսը, Կատարինը՝ 48 տոկոսը, իսկ Արաբական Միացյալ Էմիրություններինը՝ 42 տոկոսը, եղել է ԱՄՆ-ից։ Սակայն Ծոցի արաբական պետություններն այժմ ձգտում են ավելի լայն պաշտպանական համագործակցությունների, որոնք կարող են պաշտպանության և զարգացման միջև փոխզիջումներն ավելի հետևանքային դարձնել։ Այդ համատեքստում Ուկրաինայի պատերազմը սթափեցնող ազդանշան էր։ Ասիմետրիկ պատերազմը՝ էժան անօդաչուների, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի, արագ նորարարության և տեխնիկան մասշտաբով փոխարինելու ունակության միջոցով, կարող է ամենաբարդ զինատեսակները խոցելի դարձնել։ Սա Ծոցի արաբական պետությունների համար ավելի իրագործելի է դարձնում պաշտպանական մատակարարների դիվերսիֆիկացումը։

Չինաստանը ռազմավարական այլընտրանք է՝ ընդլայնելով տնտեսական կապերը, մատակարարելով ընտրովի ռազմական կարողություններ և տրամադրելով ենթակառուցվածքային աջակցություն, սակայն առայժմ չի ձգտում դառնալ Ծոցի համագործակցության խորհրդի պետությունների անվտանգության երաշխավորը։ Թուրքիայի աճող պաշտպանական արդյունաբերությունը և անօդաչու համակարգերի ոլորտում դրա կարողությունները հնարավորություն են տալիս օգտվել տեխնոլոգիաներից և գնումների մոդելներից։ Պակիստանն առաջարկում է ռազմական վերապատրաստում, անձնակազմ և ռազմավարական համագործակցություն։ Հնդկաստանն առաջարկում է հրթիռներ, հակաօդային պաշտպանություն, ռեակտիվ համակարգեր, ռադարներ, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի և ռազմածովային համակարգեր։ Ուկրաինան ներկայացնում է մարտադաշտային փորձ՝ արագ նորարարության միջոցով, հատկապես հակաանօդաչու պայքարի, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի և մասշտաբավորվող պաշտպանական տեխնոլոգիաների ոլորտներում։

Ծոցի արաբական պետություններին անհրաժեշտ է անվտանգության այնպիսի ճարտարապետություն, որի շրջանակում տարբեր տեխնոլոգիաները կարող են աշխատել միասին՝ վաղ ազդարարման համակարգեր, հետախուզություն, հրամանատարություն և վերահսկողություն, համակարգեր, փոխգործելիություն և կայուն համալրման հասանելիություն։ Ծոցի համագործակցության խորհրդի հաջորդ անվտանգային հեղափոխությունը քիչ թե շատ կախված կլինի ոչ թե ամենաբարդ զինատեսակների ընտրությունից ու գնումից, այլ կարիքների և ֆինանսական մատչելիության գնահատումից։

ԱՄՆ-ի համար կարևորագույն նպատակներ են Պարսից ծոցում ռազմավարական ազդեցության պահպանումը, իր պաշտպանարդյունաբերական բազայի պաշտպանությունը և Չինաստանի, Թուրքիայի կամ որևէ այլ արտաքին ուժի՝ տարածաշրջանում անվտանգության գերիշխող դեր ձեռք բերելուն խոչընդոտելը։ Սակայն Իրանի հետ ընթացիկ պատերազմը բացահայտել է մշտապես տեղակայված ուժերի, ռազմաբազաների և ամերիկյան տեխնոլոգիաներից գերկախվածության վրա հենվելու սահմանափակումները։ Ավելի դիմակայուն ռազմավարություն կլիներ աջակցել Ծոցի արաբական պետություններին՝ պաշտպանական կարողություններ զարգացնելու գործում՝ դիվերսիֆիկացված անվտանգային գործընկերությունների և սեփական պաշտպանական կարողությունների միջոցով՝ միաժամանակ ապահովելով, որ նրանք ռազմավարական առումով մնան տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի շահերին համահունչ։

Վաշինգտոնի ռազմավարական հրամայականը պետք է լինի կառուցել այնպիսի Պարսից ծոց, որին անվտանգության համար պետք է ամերիկյան գործընկերություն, բայց ոչ թե ամերիկյան պաշտպանություն՝ իր գոյատևման համար, նույնիսկ երբ Ծոցի արաբական պետությունները դիմակայում են իրենց ավելի անհնազանդ հարևաններին։