Թալաբանիներին ժամանակն է մտածել աքսորի մասին

Մինչ ԱՄՆ զորքերը պատրաստվում են լքել Իրաքը, իսկ Թրամփի վարչակազմը առաջ է տանում իրաքյան քրդական փեշմերգայի երկարամյա սուբսիդավորումը դադարեցնելու ծրագրերը, արդյոք Իրաքյան Քուրդիստանում 35-ամյա ստատուս քվոն մոտենո՞ւմ է ավարտին։

Այն բանից հետո, երբ պետքարտուղար Հենրի Քիսինջերը 1975 թվականին քրդական ապստամբության ոտքի տակից հողը քաշեց, Մոլլա Մուստաֆա Բարզանիի տեղակալ Ջալալ Թալաբանին՝ Սիրիայի աջակցությամբ, որոշեց առանձնանալ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունից ու ստեղծել Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը։ Սա Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության առաջին ճեղքվածքը չէր, սակայն ամենահետևանքայինն էր։

Թալաբանիի դժգոհություններն արդարացի էին։ Մոլլա Մուստաֆա Բարզանին ցեղային առաջնորդ էր և Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը վերածել էր ցեղային շարժման։ Մոլլա Մուստաֆայի որդին՝ Մասուդը, հոր մահից հետո՝ 1979 թվականին, ստանձնեց ղեկը և պահպանեց այդ ցեղային տեսլականը։ Թալաբանիները տարբեր էին՝ մասամբ տեսլականի, մասամբ էլ այն պատճառով, որ Ջալալը նույն ցեղային ծագումնաբանությունը չուներ։

Մոլլա Մահմուդ Թալաբանին 19-րդ դարի սկզբին վերակենդանացրեց Կադիրյան սուֆիզմը, իսկ նրա հաջորդները գործել են Քիրքուքում՝ Թալաբանիների թաքիայից։ Սակայն Ջալալ Թալաբանին նրա ուղղակի սերունդը չէր. լավագույն դեպքում՝ հեռավոր զարմիկ։ Կրոնական հեղինակությունն անցնում էր շեյխ Ռիզա Թալաբանիի տոհմագծով, մինչդեռ Ջալալի լեգիտիմության հավակնությունն ավելի քաղաքական էր։ Ջալալը փոխարենը փորձում էր քրդական շարժման համար առաջ տանել ավելի գաղափարախոսական, առաջադեմ ու ժամանակակից տեսլական։

Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը, օրինակ, միացավ Սոցիալիստական ինտերնացիոնալ կազմակերպությանը։ Հիմնադրումից հետո տասնամյակներ շարունակ Քուրդիստանի հայրենասիրական միության գլխավոր հավաքագրման առանցքը այն էր, որ այն հենվում էր տեսլականի, ոչ թե ազգակցական հովանավորչության վրա։ Բուն Իրաքյան Քուրդիստանում իշխանության բաժանման ծրագրով համակեցության կարճատև փորձը, երբ մի կուսակցության յուրաքանչյուր ղեկավար ուներ մյուս կուսակցությունից տեղակալ, փլուզվեց մաքսային եկամուտների շուրջ վեճերի ֆոնին։ 1994-1997 թվականների քաղաքացիական պատերազմում զոհվեց ավելի քան 5 000 քուրդ փեշմերգա, իսկ քրդական կուսակցությունները ստիպեցին տեղահանվել ևս տասնյակ հազարների, քանի որ Բարզանիի կողմը վտարում էր Թալաբանիի կողմնակիցներին, և հակառակը։

Մինչ քրդերն այցելուներին պատմում են փեշմերգայի քաջության ու հանճարեղության և Սադդամ Հուսեյնի վարչակարգի դեմ նրանց պայքարի մասին առասպելներ, քրդական զինյալները դարձել են ընդամենը քաղաքական աշխարհազորայիններ՝ հաշդ ալ-Շաաբիի շիա աշխարհազորայիններից տարբերվելով միայն դավանանքով և ղեկավարությամբ։ Այսօր քրդերն իրենց փեշմերգային ավելի շատ ճանաչում են որպես գործարարներ ու կուսակցական հովանավորչությունից օգտվողներ, քան որպես ազգային շարժման առաջապահ ուժ։

Վերջին տասնամյակներում Թալաբանիի տեսլականի մաքրությունը քայքայվել է։ Երբ Իրաք ԱՄՆ ներխուժումը մոտենում էր, Թալաբանին առաջ էր մղում իր որդիներին՝ սկզբում գաղտնի, ապա ավելի բացահայտ։ Ազգակցական հովանավորչության այդ շրջադարձը պառակտեց հենց Թալաբանիի կուսակցությունը, քանի որ Թալաբանիի նախկին տեղակալ Նավշիրվան Մոստաֆան ձևավորեց «Գորրան» շարժումը՝ ավելի գաղափարախոսական քաղաքական տարբերակ պահպանելու համար, թեև կյանքի վերջում նա ևս դավաճանեց դրան։

Թալաբանին 2012 թվականի դեկտեմբերին ծանր կաթված ստացավ և մահացավ ոչ լրիվ հինգ տարի անց։ Անգործունակության այդ շրջանում նրա կինը՝ Հերո Իբրահիմ Ահմեդը, մանևրելով իր երկու որդիներին բերեց իշխանության ավելի բարձր դիրքերի, մինչդեռ նրանց զարմիկ Լահուրը նույնպես բարձրանում էր աստիճանակարգով։ 2020 թվականին Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը ներդրեց համանախագահության ինստիտուտ, և ղեկը ստանձնեցին Լահուրն ու Ջալալի ավագ որդի Բաֆիլը։ Երկրորդ որդին՝ Քուբադը, կուլիսներում աշխատում էր որպես Քուրդիստանի հայրենասիրական միության ներկայացուցիչ՝ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ Մասուդ Բարզանիի ավագ որդի Մասրուրի տեղակալ։

2022 թվականի հունվարին Բաֆիլը գլխավորեց այն, ինչն ըստ էության ներքին հեղաշրջում էր՝ պարտադրելով Լահուրի հեռացումն ու ստանձնելով կուսակցության ղեկավարությունը, թեև Քուբադը նրա հետ կառավարում էր՝ փաստացի երկիշխանություն ձևավորելով։ Երբ Լահուրը մերժեց աքսոր մեկնելու ակնարկները, Բաֆիլն ուղարկեց ԱՄՆ-ի կողմից պատրաստված ուժեր՝ նրան ձերբակալելու, և այդ ընթացքում Բաֆիլը սպանեց նրա պահակախմբի մի քանի անդամի ու այրեց նրա համալիրը։

Միաժամանակ սերնդափոխության և ներքին պայքարի նման գործընթացներ տեղի էին ունենում Բարզանիների կողմում, հատկապես երբ Մասուդ Բարզանին հետ քաշվեց ամենօրյա վերահսկողությունից։ Սկզբում նրա ավագ որդի Մասրուրը իշխանության համար մրցում էր հորեղբոր որդի Նեչիրվանի հետ։ Վերջերս Մասրուրը մի կողմ է հրել իր իսկ եղբայրներին՝ ճանապարհ բացելով Արեենի համար՝ իր ավագ որդու և Մոլլա Մուստաֆայի ծոռան։

Բարզանիները, հիմնականում աշխարհագրության բերումով, ավելի ունևոր են եղել։ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը վերահսկում է Իրաքյան Քուրդիստանի՝ Թուրքիայի հետ ամբողջ սահմանը, ինչպես նաև Իրան և Սիրիա տանող առանցքային անցակետերը։ Թալաբանիները վերահսկում են միայն իրանական սահմանի շրջակայքը։ Բացի այդ, Բարզանիները կարողացել են ավելի շատ գումար դուրս հանել՝ նախարարությունների նկատմամբ իրենց վերահսկողության հաշվին։ Թեև երկու քրդական կուսակցություններն էլ բողոքում են Բաղդադից դրամական փոխանցումների տեմպից ու ծավալից, ավելի շատ գումար է անցել Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության միջով։

Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցության՝ Թուրքիայի հետ ավելի սերտ կապերը Բարզանիների ընտանիքին նաև ավելի մեծ դիվանագիտական աջակցություն են տալիս, քան ունեն Թալաբանիները։ Թալաբանիների՝ Իրանից նավթ մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխելու կարողությունը գուցե հաստացնում է նրանց բանկային հաշիվները, սակայն Արևմուտքում նրանց որևէ դիվանագիտական օգուտ չի տալիս։

Երկու կուսակցությունների փեշմերգան էլ չափազանցրել է ԱՄՆ-ին իր ցուցաբերած օգնությունը, հատկապես «Իսլամական պետության» (ԻՊ) վերելքից հետո։ Բարզանիի որոշ փեշմերգաների վախկոտությունը հնարավորություն տվեց ԻՊ-ին գրավել եզդիական ամբողջ համայնքներ։ Պենտագոնը շտապ մատակարարումներ ուղարկեց Էրբիլ, սակայն Մասուդը դրանց մեծ մասը պահեստավորեց՝ ճակատում օգտագործելու փոխարեն։ Ի վերջո հաշդ ալ-Շաաբին շրջեց ճակատամարտի ընթացքը ԻՊ-ի դեմ, իսկ փեշմերգան հիմնականում պաշտպանական դեր էր խաղում։ Թեև շատ քրդերի համար ԻՊ-ն արդեն խամրող հիշողություն է, Բարզանիի որակական ու քանակական ռազմական առավելությունը պահպանվում է։

Ամերիկյան ուժերի դուրսբերումը և փեշմերգայի աշխատավարձերի ամերիկյան սուբսիդավորումը դադարեցնելը շղթայական ռեակցիա կգործարկեն, որը կարող է Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը տանել փլուզման։ Առանց աշխատավարձերի կուսակցությունները չեն կարող հովանավորչություն բաշխել՝ ստեղծելով նվազող ռեսուրսների ու ռազմական հզորության դինամիկա։ Կտուժեն և՛ Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը, և՛ Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը, սակայն Քուրդիստանի հայրենասիրական միության գանձարանն առաջինը կդատարկվի։ Նույնիսկ եթե Բարզանիները տնտեսական անկում ապրեն, նրանց թուրք դաշնակիցները, ամենայն հավանականությամբ, փրկօղակ կնետեն՝ ճիշտ այնպես, ինչպես անում են Սոմալիում նախագահ Հասան Շեյխ Մահմուդի համար։ Թալաբանիները չեն կարող հույս դնել Իրանի նմանատիպ աջակցության վրա երկու պատճառով. նախ՝ իրանցիներն իրենք են սնանկ, և երկրորդ՝ այն ռեսուրսները, որոնք կարող են ծախսել, ավելի հավանական է՝ կառաջարկեն հաշդ ալ-Շաաբիին։

Թալաբանիները փոխարենը կարող են իրենց հույսերը կապել Բաղդադի հետ. իրոք, նրանք միշտ ավելի լավ են խաղացել իրաքյան քաղաքական խաղը, սակայն նույնիսկ սա կարող է բավարար չլինել, հատկապես եթե Մասուդ, Մասրուր և Արեեն Բարզանիները զգան նոկաուտային հարված հասցնելու հնարավորություն։

Ողբերգականն այն է, որ Թալաբանիները չեն կարողանա հույս դնել ժողովրդական աջակցության վրա։ Երբ Քուբադն անցած գարնանը Վաշինգտոնում կարևոր համաժողովի փոխարեն ընտրեց Կաննի այցը, իսկ երիտասարդ սերունդը՝ երկիշխանության խաղերից ու կոռուպցիայից դառնացած, նրանց հենակետ Սուլեյմանիայի բնակիչներից շատերը ուրախ կլինեին տեսնել, թե ինչպես են Թալաբանի եղբայրները թառամում։ Նրանք սիրում էին Ջալալին, բայց հավատարմությունը սերունդներ չհատեց։

Ճիշտ ինչպես Լահուրի դեպքում, երբ իշխանության ավարտը գա, այն կարող է լինել արագ ու բռնի։ Բաֆիլն ու Քուբադը գնալով ավելի քիչ են վերահսկում այդ ժամանակացույցը. այն վերահսկում են Մասուդ և Մասրուր Բարզանիները և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։

Ի՞նչը կարող է հաջորդել։ Թե՛ Բաֆիլը, թե՛ Քուբադն արձակուրդներ են վերցնում։ Ամենայն հավանականությամբ, նրանք կարող են մեկնել ու պարզապես չկարողանալ վերադառնալ։ Թուրքիան նախկինում փակել է Սուլեյմանիայի օդային տարածքը, և թե՛ Բաղդադը, թե՛ Էրբիլը կարող են նույն կերպ վարվել։ Թեև Թեհրանն ավանդաբար աջակցել է Թալաբանիներին որպես բուֆեր, իրանական ղեկավարությունն ամուր կապեր ունի Նեչիրվան Բարզանիի հետ և, որոշ ընդհանուր առևտրային շահերի պատճառով, նաև գնալով ավելի ջերմ կապեր՝ Մասրուրի հետ։ Քուբադի կինն ամերիկուհի է, և նրանք գույք ունեն Վաշինգտոնի արվարձանում. թե՛ Քուբադը, թե՛ Բաֆիլը կարող են նույնպես հայտնվել Լոնդոնում։

Մինչդեռ Սուլեյմանիայի համար հաջորդ զարգացումները նույնպես նույնքան կարևոր կլինեն։ Քուրդիստանի հայրենասիրական միության, իսկ հետագայում՝ «Գորրանի» նկատմամբ նման հիասթափության շարժիչը Սուլեյմանիայի մշակույթի մեջ է։ Էրբիլը շատ պահպանողական է, Սուլեյմանիան՝ անհամեմատ ավելի առաջադեմ ու հանդուրժող։ Քուրդիստանի հեգնանքն այն է եղել, որ մինչ Բարզանիները խոսում էին իրենց տարածաշրջանը նոր Դուբայ դարձնելու մասին, դուբայական մտածելակերպը շատ ավելի հեշտ է գալիս Սուլեյմանիային։

Եթե Թալաբանիները հեռանան, քրդերը պետք է հուսան, որ Մասրուրն ու Արեենը կգիտակցեն, որ Սուլեյմանիային հնարավոր չէ զենքի սպառնալիքով ստիպել դառնալ նոր Էրբիլ։ Նրանք պետք է ճանաչեն, մշակեն և նույնիսկ պաշտպանեն սուլեյմանիական բացառությունը, այլապես Սուլեյմանիայում կսերմանեն տարաձայնությունների նոր սերունդ, որը կարող է հետ հարվածել նաև Էրբիլին։ Սուլեյմանիային պետք է նուրբ մոտեցում և քաղաքական գործիչներ, որոնք հնարավորություն կտան բացելու նրա քաղաքացիների ներուժը, ոչ թե կխեղդեն այն։