Արևմուտքը պետք է դադարի իսլամական պրակտիկայի սահմանումը թողնել հոգևորականներին

Անգլիայի եկեղեցու որոշումը՝ պակիստանցի հոգևորականին պարգևատրել միջկրոնական երկխոսության մեջ ունեցած ներդրման համար, և դրանից հետո պարգևը հետ կանչելը այն բանից հետո, երբ ի հայտ եկան նրա կողմից «Ալ-Քաիդայի» առաջնորդ Օսամա բեն Լադենին գովերգելու ապացույցներ, ավելին էր, քան պատշաճ ստուգման ամոթալի ձախողում։ Դա բացահայտեց արևմտյան թյուր ընկալում՝ այն ենթադրությունը, թե կրոնական հեղինակությունը նույնն է, ինչ սոցիալական լեգիտիմությունն ու մուսուլմանների իսկական ներկայացուցչությունը։

Տասնամյակներ շարունակ արևմտյան կառավարությունները իսլամական հասարակություններին մոտեցել են «ծայրահեղական»-«չափավոր» նեղ երկվությամբ, մինչդեռ երկու կատեգորիաներն էլ կրոնական են։ Ծայրահեղականը այն մուսուլմանն է, որի իսլամի մեկնաբանությունը վտանգավոր է, իսկ չափավորը՝ այն մուսուլմանը, որի մեկնաբանությունն ընդունելի է։ Երկու դեպքում էլ հավատքը դառնում է այն ոսպնյակը, որի միջով Արևմուտքը հասկանում է քաղաքական ինքնությունը, քաղաքացիական դրդապատճառներն ու սոցիալական դինամիկան։

Սա լուրջ վերլուծական սխալ է։ Մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող հասարակությունները կրոնական մոնոլիթներ չեն։ Դրանցում կան իսլամիստներ, ավանդապաշտներ, ռեֆորմիստներ, աշխարհիկներ, աթեիստներ, ագնոստիկներ, ազգայնականներ, լիբերալներ, սոցիալիստներ, միապետականներ, ժողովրդավարներ և ավտորիտար կազմավորումներ։ Դրանցում կան նաև մուսուլմաններ, որոնք իրենց հավատքը համարում են անձնական հարց, այլ ոչ թե քաղաքական ծրագիր։ Հոգևորականներին ու կրոնական կազմակերպություններին մուսուլմանական հասարակությունների զրուցակից դիտարկելով՝ արևմտյան կառավարությունները հզորացրել են հավատքի վրա հիմնված խմբերին՝ մյուսների հաշվին։

Խնդրի արմատները պատմական ու աշխարհաքաղաքական են։ Սառը պատերազմի տարիներին կրոնը դարձավ օգտակար զենք «անաստված կոմունիզմի» դեմ։ Ամենահետևանքային օրինակը Աֆղանստանն էր։ Միացյալ Նահանգներն ու նրա դաշնակիցներն աջակցեցին խորհրդային օկուպացիայի դեմ կռվող աֆղան մոջահեդների ուժերին՝ նպաստելով իսլամիստական մոբիլիզացիայի ենթակառուցվածքի ստեղծմանը, որի հետևանքները դուրս եկան Սառը պատերազմի շրջանակներից։ Ռազմավարական տրամաբանությունը հասկանալի էր, երկարաժամկետ ծախսերը՝ ոչ։ Միացյալ Նահանգները կրոնին վերաբերվեց որպես աշխարհաքաղաքականության գործիքի, այլ ոչ թե որպես բարդ հասարակությունների չափումներից մեկի։

Այս սովորույթը պահպանվում է նաև ժամանակակից դիվանագիտության մեջ։ Աբրահամյան համաձայնագրերը ըստ էության պետական շահերի, անվտանգության, ինքնիշխանության և տնտեսական համագործակցության շուրջ պայմանավորվածություններ են։ Սակայն դրանց հանրային ներկայացման զգալի մասը փաթաթված է «աբրահամյան» հաշտեցման և միջկրոնական ներդաշնակության լեզվով։ Աբրահամյան համաձայնագրերի մասին ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի նկարագրությունը ցույց է տալիս հենց այս աստվածաբանական շրջանակումը։ Նման լեզուն ինքնին դատապարտելի չէ, բայց երբ կրոնը դառնում է Մերձավոր Արևելքում պետական գործելակերպի բառապաշար, քաղաքական, քաղաքացիական և տնտեսական ինքնությունները կորչում են էսենցիալիստական կրոնական պիտակների հետևում։

Հետևանքները հատկապես մտահոգիչ են այնտեղ, որտեղ արևմտյան քաղաքականությունը նպաստել է նոր քաղաքական կարգերի ձևավորմանը։ 2001 թվականից հետո Աֆղանստանը դարձավ «Իսլամական Հանրապետություն», իսկ Իրաքի՝ Սադամից հետո ընդունված սահմանադրությունը իսլամը հռչակեց պետական կրոն և օրենսդրության հիմնարար աղբյուր։ Աֆղանստանի սահմանադրական շրջանակն ու Իրաքի սահմանադրությունը ցույց են տալիս, թե ինչպես է կրոնական իրավագիտությունը ներկառուցվում պետական կառավարման մեջ։ Արևմտյան քաղաքականություն մշակողները դժկամությամբ էին վիճարկում այդ կարգավորումները՝ վախենալով հակաիսլամ լինելու մեղադրանքներից։ Արդյունքում առաջացավ պարադոքս․ իսլամի նկատմամբ հարգանք ցուցադրելու փորձերում արևմտյան կառավարությունները լեգիտիմացրին քաղաքական այնպիսի կառուցվածքներ, որոնք սահմանափակում էին հենց այն բազմակարծությունը, որի աջակցությունն իրենք պնդում էին։

Նույն խնդիրն առկա է նաև արևմտյան հասարակությունների ներսում։ Մուսուլմանների ինտեգրման հարցը չափազանց հաճախ քննարկվում է կրոնական ինքնության հարմարեցման՝ հավատքի դպրոցների, հալալի ապահովման կամ շարիաթի խորհուրդների շուրջ, այլ ոչ թե քաղաքացիության, հավասարության և ընդհանուր քաղաքական համայնքին մասնակցության շրջանակում։ Շարիաթի խորհուրդների հետ Բրիտանիայի փորձը ցույց է տալիս այդ լարվածությունը։ Թեև կամավոր կրոնական արբիտրաժը կարող է գոյություն ունենալ ազատ իրավական համակարգում, կրոնական հեղինակությունը չի կարող գերակայել պետության երաշխավորած համընդհանուր իրավունքներին, ինչպես ընդգծված է Միացյալ Թագավորության դիրքորոշման մեջ՝ շարիաթի խորհուրդների վերաբերյալ։

Հետևանքը մուսուլմանների այն խմբերի համակարգային մարգինալացումն է, որոնք չեն տեղավորվում նախընտրելի կրոնական կաղապարի մեջ՝ ռեֆորմիստներ, աշխարհիկներ, աթեիստներ, նախկին մուսուլմաններ, այլախոհներ, ֆեմինիստներ և քաղաքական իսլամի քննադատներ։ Լոնդոնը և արևմտյան այլ մայրաքաղաքներ նրանց ձայները պակաս ներկայացուցչական են համարում, քանի որ նրանք վիճարկում են այն ենթադրությունը, թե իսլամը պետք է արտոնյալ դիրք ունենա հանրային կյանքում։

Սա զուտ մտավոր խնդիր չէ։ Այն խարխլում է իսլամիստական ծայրահեղականության դեմ պայքարը։ Ծայրահեղական շարժումները չպետք է կրճատվեն բացառապես կրոնով․ քաղաքական բռնությունը ծնվում է գաղափարախոսության, աստվածաբանության, քաղաքական դժգոհությունների, ավտորիտարիզմի և սոցիալական պայմանների փոխազդեցությունից։ Բայց կրոնական բաղադրիչը նույնպես չպետք է մաքրագրվի կամ անտեսվի։ Այն քաղաքականությունը, որը վախենում է քննության առնել կրոնական գաղափարները, չի կարող մարտահրավեր նետել այն շարժումներին, որոնք այդ գաղափարներն օգտագործում են քաղաքական բռնությունը լեգիտիմացնելու համար։

Պատասխանը ոչ թե ավելի քիչ կրոնական ազատությունն է, այլ հավասար կրոնական ազատությունը։ Մուսուլմանները պետք է ազատ լինեն առանց հարկադրանքի դավանել իրենց հավատքը։ Բայց նրանք պետք է ունենան նաև հավասար ազատություն՝ վերաիմաստավորելու իսլամը, մերժելու այն, ծաղրելու, լքելու կամ այն դիտարկելու որպես անձնական հարց։ Ոչ մուսուլմանները պետք է ունենան նույն ազատությունները։ Կրոնական հավատքը արժանի է հարկադրանքից պաշտպանության, իսկ կրոնական գաղափարները արժանի չեն քննադատությունից անձեռնմխելիության։ Արևմտյան քաղաքականությունը պետք է հրաժարվի «չափավոր մուսուլմանների» որոնումից և դրա փոխարեն խթանի բազմակարծ հասարակություններ, որտեղ քաղաքացիներն ազատորեն իրենք են որոշում, թե ինչ դեր պետք է խաղա կրոնն իրենց կյանքում։