Ի՞նչ է վկայում իրանական վարչակարգի դիրքորոշման փոփոխությունն աքսորյալների հարցում

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը փոխակերպվում է հետ֊այաթոլլահ Ալի Խամենեի դարաշրջանում։ Դրա նշաններից մեկն ակնհայտ պատրաստակամությունն է՝ թույլ տալու ընդդիմության որոշ ներկայացուցիչների վերադառնալ Իրան, պայմանով, որ նրանք եղել են Փահլավիների հակառակորդները և հանդես են եկել ԱՄՆ֊Իսրայել՝ Իրանի դեմ պատերազմի դեմ։ Ամենանշանավոր երկու դեպքերն են երգիչ Մոհսեն Նամջուն և BBC Persian-ի նախկին գլխավոր խմբագիր Մասուդ Բեհնուդը։

Instagram-ում հրապարակված, սակայն այժմ առցանց այլևս անհասանելի գրառման մեջ Նամջուն հայտարարել է, որ գրեթե 19 տարի անց վերադառնում է Իրան։ Նա նշել է, որ ուղևորությունն այնքան հանկարծակի է կազմակերպվել, որ Instagram-ի այդ պատմությունը կնոջը դրա մասին տեղեկացնելու իր ձևն էր։ Նա չի նշել, թե ով է կազմակերպել ուղևորությունը։

Նամջուն վարչակարգի քննադատ էր և հայտնվել էր վարչակարգամետ լրատվամիջոցների թիրախում։ Սակայն վերջին տարիներին նա քննադատում էր նաև ընդդիմության այն թևը, որը գլխավորում է նախկին գահաժառանգ Ռեզա Փահլավին և որը փորձում էր համագործակցել ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կառավարությունների հետ, ընդ որում՝ ձայնագրել էր Ռեզա շահին քննադատող երգ՝ նրան բռնակալ անվանելով։ Նա քննադատել էր պատերազմին աջակցող իրանցիներին և դրա համար գովեստի էր արժանացել վարչակարգին մերձ լրատվամիջոցներում։

Բեհնուդը՝ ռեֆորմիստ լրագրող, որը բանտարկությունից հետո լքել էր Իրանը և դարձել ընդդիմադիր լրագրող, նույնպես անցել է նման ուղի։ Խամենեիի սպանությամբ ավարտված համատեղ հարվածներից հետո Բեհնուդը դատապարտել է հարձակումը՝ Խամենեիին կեղծորեն անվանելով «իրանցի ժողովրդի ընտրյալ առաջնորդ», ինչը լայն լուսաբանում է ստացել Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուս (ԻՀՊԿ) հետ կապված Telegram-ալիքներում։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 17-ին նա հայտարարել է, որ որոշ բուժական խնդիրներ կարգավորելուց հետո կվերադառնա Իրան։

2026 թվականի օգոստոսի 5-ին մշակույթի և իսլամական ուղղորդման նախարար Աբբաս Սալեհին ասել է, որ վարչակարգը կազմել է սփյուռքի ավելի քան 100 ներկայացուցչի ցուցակ, որոնց թույլ կտրվի վերադառնալ Իրան։ Նրանց թվում են կրոնական մտավորական Աբդոլքարիմ Սորուշը և Դյուկի համալսարանի պրոֆեսոր Մոհսեն Քադիվարը։ Նշելով, որ նրանցից շատերի հետ տարակարծիք է տարբեր հարցերում, Սալեհին այնուհետև գովաբանել է նրանց այն խիզախության համար, որ պատերազմի ընթացքում ընդդիմության դեմ կանգնել են վարչակարգի կողքին։

Իրան են վերադարձել նաև ավելի երկրորդական դեմքեր, ինչպիսիք են փոփ երգիչ Քեյսարը և ինֆլուենսեր Մինա Նամդարին։ Նամդարին, որը սոցիալական ցանցերում իր բաց հագուստի պատճառով արժանացել էր վարչակարգի զայրույթին, վերադարձից հետո ասել է, որ նախկինում վախենում էր, թե վերադառնալուն պես իրեն մահապատժի կենթարկեն։

Նամդարին իրավացի էր նման վախ ունենալու հարցում, սակայն պատերազմը փոխել է վարչակարգի գնահատականը։ Պատերազմը ժողովրդական հենքի բացակայության արդյունք էր։ Հրադադարից ի վեր Իսլամական Հանրապետությունը ցանկանում է վերականգնել այդ հենքը՝ թուլացնելով իր ճիրանները հասարակական կյանքի նկատմամբ։ Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդի քարտուղար նշանակվելուց հետո Մոհսեն Ռեզաին ազգային միասնականությունն անվանել է «ռազմավարական հրամայական»։

Այս դիրքորոշումը սփյուռքի որոշ դեմքերի կխթանի դառնալ վարչակարգի արդարացնողներ։ Նրանք, ովքեր կարոտում են հայրենիքը և ցանկանում են վերադառնալ, այժմ պատճառ ունեն պաշտպանելու Իսլամական Հանրապետությունը և վճարելու իրենց տուրքը՝ նախևառաջ ազդելով հանրային կարծիքի վրա և վարկաբեկելով ընդդիմությունն արտերկրում։

Ռուհոլլահ Խոմեյնիի մահից հետո վարչակարգը, Խամենեիի հովանավորությամբ, հիմնականում աստվածապետությունից փոխակերպվեց հիմնականում ռազմական բռնապետության։ Այդուհանդերձ, այն հնարավորինս պահպանեց իր սոցիալական պահպանողականությունը։ Բաց հարց է, թե ով է վերահսկում վարչակարգի ներկայիս տարբերակը, հատկապես երբ բարձրագույն առաջնորդ Մոջթաբա Խամենեիի վիճակն անհայտ է, ինչը հնարավորություն է տալիս նրա հոր հին թշնամիներին և քննադատներին ակնարկելու, որ որոշումներն ընդունողը Մոջթաբա Խամենեին չէ։ Ներկայիս ղեկավարությունն ավելի միլիտարիստական է և ավելի քիչ իսլամիստական, քան Խամենեին։ Խելամիտ է ակնկալել առավել ագրեսիվ արտաքին քաղաքականություն՝ իր աճող աշխարհիկությունը փոխհատուցելու համար։

Այս մանևրը կարող է հաջողվել, սակայն դրա ձախողումը կլինի աղետալի։ Այս գաղափարը հիմնվում է այն ենթադրության վրա, որ բավարար թվով իրանցիներ պատրաստ են ներել վարչակարգին՝ փոխհատուցելու համար նրա ծայրահեղական կորիզի կորուստը, որը կարող է լքել մեծապես աշխարհիկ դարձած Իսլամական Հանրապետությունը։ Սա վարչակարգի համար լավագույն սցենարն է։ Բայց հնարավոր է նաև, որ վարչակարգի հանցագործությունները չափազանց ծանր են իրանցի ժողովրդի՝ դրանք ներելու համար, և որ այս քայլը նոր ղեկավարությանը միայն աջակցության կորուստ կբերի։