Ի՞նչ է սպասվում իսլամիզմի դեմ ԱՄՆ քաղաքականությանը

ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ Աֆղանստան ներխուժումը սկսվեց 2001 թվականի հոկտեմբերին, երբ Ground Zero-ում դեռ հրդեհներ էին մոլեգնում։ Հարավային Ասիայի ահաբեկչական պետություն ներխուժումը և դրան հաջորդած 20 տարվա ձգձգված պատերազմը պետք է ամերիկացի քաղաքականություն մշակողներին ծանոթացնեին հարավասիական իսլամիզմի խնդրին։ Սակայն դեոբանդիզմը՝ «Թալիբանի» իսլամիստական գաղափարախոսությունը, մեծ հաշվով մնում է անհայտ։ Առնվազն Աֆղանստանում Ամերիկան այդպես էլ չսովորեց, թե ում դեմ է կռվում։

Դրա հետևանքով ներքին խնդիրը խորացավ։ ԱՄՆ իշխանությունները որևէ ջանք չգործադրեցին Պակիստանից դեոբանդական հոգևոր ուսումնարանների շրջանավարտների հոսքը կասեցնելու համար, որոնցից ոմանք օգտվում էին Ամերիկայի կրոնական վիզաների ծրագրից։ Դեոբանդական անդրազգային ճնշման գործողությունների համար օգտագործվող միջնորդները և ահաբեկչության հետ կապվող դեոբանդական միսիոներական շարժումները ԱՄՆ-ում գործունեություն ծավալեցին 501(c) շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունների համակարգով։ Ամերիկայի տարբեր նահանգներում շարիաթի ֆինանսավորմամբ զբաղվող վարկատուներն իրենց գործունեությունը ղեկավարելու համար նշանակեցին առաջատար դեոբանդական աստվածաբանների։ Ավելի վերջերս Չիկագոյում կենտրոնացած դեոբանդական անձանց և հաստատությունների ցանցը գործընկերանում է «Թալիբանի» ռեժիմի հետ ու պաշտպանում է նրան։

Դեոբանդիները Ամերիկայում հարավասիական չհետևվող իսլամիստական միակ ուժը չեն։ Dawat-e-Islami-ն, Ahl e-Hadith-ը, Jamaat-e-Islami-ն, Tanzeem-e-Islami-ն, Tehreek-e-Jafaria-ն, քաշմիրցի իսլամիստները և այլք գործում են Ամերիկայի շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունների ենթակառուցվածքի միջոցով՝ հավաքելով հարյուրավոր միլիոնավոր դոլարներ և արմատականացնելով ամերիկացի մուսուլմանների նոր սերունդներին։ Ամերիկայում ձևավորվող նոր տեղացի իմամների մեծ մասը շրջանավարտներ են այն նոր մեդրեսեների ու հոգևոր ուսումնարանների, որոնք ամերիկյան հողի վրա հիմնել են հարավասիական իսլամիստական ցանցերը։

Քաղաքականություն մշակողներն ու լրագրողները սխալմամբ համարել են, թե իսլամիզմի խնդիրը հիմնականում Մերձավոր Արևելքի հարց է։ Արդյունքում սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից հետո դաշնային ուշադրությունը կենտրոնացավ մերձավորարևելյան սալաֆի-ջիհադիստների՝ օրինակ «Ալ-Քաիդայի», իրանական ռեժիմի միջնորդների՝ օրինակ «Հեզբոլլահի», ինչպես նաև «Մուսուլման եղբայրների» վրա, որոնց գաղափարախոսները գործում են թե՛ բռնի, թե՛ ոչ բռնի մեթոդներով։

Այս պատկերացումն առաջ բերեց երկու խնդիր։ Նախ՝ մինչ դաշնային պաշտոնյաները կենտրոնանում էին այս մի քանի իսլամիստական ցանցերի վրա, մյուսները՝ վերահսկողության պակասի պայմաններում, ծաղկում էին։ Սեպտեմբերի 11-ի հարձակումներից 25 տարի անց Ամերիկայի ղեկավարները, մտավորականներն ու ոստիկանները չկարողացան ճանաչել և հակազդել իսլամիստական հավատամքների ողջ համույթին։

Երկրորդ՝ նույնիսկ օրինական իսլամիստների՝ օրինակ «Մուսուլման եղբայրների» վտանգի նկատմամբ դաշնային հետաքրքրությունը կարճատև էր։ 2009 թվականին դաշնային կառավարությունն ավելի նեղացրեց տեսադաշտը և դադարեցրեց «Մուսուլման եղբայրների» ու ՀԱՄԱՍ-ի ցանցերի դեմ քրեական հետապնդումները՝ համարելով, որ օրինական իսլամիզմը կարող է դաշնակից լինել սալաֆի-ջիհադի դեմ պայքարում։ Քննության տակ գտնվող խմբերից մի քանիսը հետագայում նույնիսկ ստացան հանրային ֆինանսավորում և գործընկերություն։

Այսօր իսլամիզմը, մեծ հաշվով առանց դիմադրության, աճում է Ամերիկայի մուսուլմանական համայնքներում։ Օվկիանոսի մյուս կողմում՝ Արևմտյան Եվրոպայի թառամող հասարակություններին մի հայացք բավական է՝ ցույց տալու, որ ԱՄՆ իշխանությունները պետք է վերանայեն իրենց մոտեցումը։ Դաշնային կառավարությունը պետք է որդեգրի հետևյալ սկզբունքները։

Նախ՝ Վաշինգտոնը պետք է հասկանա ու հստակ հայտարարի սպառնալիքի մասին։ Յուրաքանչյուր իսլամիստական ցանց անվանելով և քարտեզագրելով՝ պետական կառույցները կարող են պարզել դրանց հաստատությունները, անձանց, ֆինանսներն ու գործունեությունը։ Սպառնալիքի ընդունումն ինքնին նաև գործողության հնարավորություն է ստեղծում։ Իսլամիզմը տարբեր ցանցերի տարանջատելը կառավարությանը տալիս է թիրախներ՝ հետաքննելու, ֆինանսավորումից զրկելու և քրեական հետապնդման ենթարկելու համար։

Սակայն դա կաշխատի միայն այն դեպքում, եթե կառավարությունը ցուցաբերի վճռականություն։ Երկրորդ՝ ԱՄՆ կառավարությունը պետք է օգտվի գործող օրենսդրական գործիքակազմից և ապահովի օրենքի կիրառումը։ 2008 թվականից ի վեր դաշնային կառավարությունը կարծես չի ցանկանում քրեական հետապնդման ենթարկել ներքին իսլամիստական ահաբեկչական ֆինանսավորման սխեմաները, եթե դրանք չեն առնչվում «Հեզբոլլահին», «Ալ-Քաիդային» կամ «Իսլամական պետությանը» (ԻՊ)։ Նույնիսկ 2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ի հարձակումները, ըստ երևույթին, որևէ քայլ չհրահրեցին՝ Ամերիկայի ողջ տարածքում բացեիբաց գործող ՀԱՄԱՍ-ին հարող բարեգործական կազմակերպությունների շարքը փակելու ուղղությամբ։

Ամբողջ երկրում 501(c) մարդասիրական օգնության բարեգործական կազմակերպությունները բացեիբաց գործում են որպես օտարերկրյա ծայրահեղական կազմակերպությունների և ճանաչված ահաբեկչական խմբավորումների միջնորդներ կամ գործընկերներ։ Օրինակ՝ Helping Hand for Relief and Development-ը, որը գործում է որպես հարավասիական իսլամիստական Jamaat-e-Islami շարժման մասնաճյուղ, 2017 թվականին գործընկերություն հաստատեց ԱՄՆ-ի կողմից ճանաչված պակիստանյան ահաբեկչական Lashkar-e-Taiba խմբավորման հետ։ Դաշնային կառավարությունը ոչ միայն աչք փակեց, այլև հետագայում հարկատուների գումար փոխանցեց այդ բարեգործական կազմակերպությանը։

Իրանցի ընտանիքները, ըստ երևույթին, խախտում են պատժամիջոցների մասին օրենքները՝ 501(c) համակարգի միջոցով ֆինանսավորելով արմատական նախաձեռնություններ։ Կատարական և թուրքական իսլամիստական ցանցերը բացեիբաց գործում են՝ խախտելով օտարերկրյա գործակալների մասին օրենքները։ Իսկ բռնի ծայրահեղական խմբերը, ինչպիսիք են Khatme Nubuwwat-ը և Dawat-e-Islami-ն, որոնք ներգրավված են հակասրբապղծական բռնության մեջ, 501(c) համակարգի միջոցով միլիոնավոր դոլարներ են հավաքում՝ մզկիթների ու դպրոցների մանրակրկիտ կառուցված ցանցի շնորհիվ։ Կառավարությունը բավական նյութ ունի հետաքննելու և քրեական հետապնդման ենթարկելու համար։

Երրորդ՝ դաշնային կառավարությունը պետք է վերանայի գործող հակաարմատականացման աշխատող ծրագրի ստեղծումը, որը կուղղորդի իսլամիստական ցանցերը ֆինանսավորումից զրկելու և թուլացնելու ջանքերը։ Նախկին ձախողված փորձերը, հատկապես Օբամայի վարչակազմի՝ «Countering Violent Extremism» ծրագիր ստեղծելու ուղղությամբ, հիմնված էին հասարակագետների այն կանխադրույթի վրա, թե գաղափարախոսությունը չի սնուցում գաղափարախոսական բռնությունը։ Ինչպես եվրոպական կառավարություններն արդեն հասկացել են, ոչ բռնի իսլամիստական ցանցերի վերահսկողությունը դպրոցների, հոգևոր ուսումնարանների, մզկիթների ու բարեգործական կազմակերպությունների նկատմամբ հանգեցնում է բռնի իսլամիստական հետևանքների։

25 տարի անց խնդիրը շտկելու միջոցները պարզ են։ Սակայն քաղաքական կամքը շարունակում է բացակայել։