Մերձավոր Արևելքի որ երկրներն են ամենախոցելին վառելիքի առումով

Մերձավոր Արևելքում վառելիքային ճգնաժամի ռիսկը միայն հում նավթի արդյունահանման խնդիր չէ։ Եթե երկիրը չունի վերամշակման հզորություններ, պահեստավորման կարողություններ, մատակարարման անվտանգ ուղիներ կամ արտակարգ ներմուծումները ֆինանսավորելու միջոցներ, այն կարող է օրական միլիոնավոր բարել նավթ արդյունահանել և միևնույն է ունենալ դատարկ լցակայաններ։

Տարածաշրջանի կառավարությունները կանգնած են երկու տարբեր սպառնալիքի առաջ։ Աճում են ներմուծման, գնաճի և սուբսիդիաների ծախսերը։ Ֆիզիկական պակասը նշանակում է դատարկ լցակայաններ, նորմավորված բաշխում և խափանումներ տրանսպորտում, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունում, գյուղատնտեսությունում և արդյունաբերությունում։ Սակայն ամենաքիչ նավթ ունեցող երկրները պարտադիր չէ, որ ամենախոցելին լինեն։ Խոցելի են այն պետությունները, որոնք հեշտությամբ չեն կարող փոխարինել կորցրած մատակարարումները։

Ամենաանմիջական վտանգի առջև են Լիբանանը, Սիրիան և Եմենը։ Լիբանանը տրանսպորտի, էլեկտրաէներգիայի պահուստային արտադրության և կենսական ծառայությունների համար հենվում է ներմուծվող վերամշակված նավթամթերքի վրա։ Երկրի ֆինանսական ճգնաժամը, արժույթի թուլությունը և քաղաքական պարալիչը դժվարացնում են ներմուծողների և պետական կառույցների համար արտակարգ մեծածավալ բեռների ձեռքբերումը, երբ միջազգային գներն աճում են կամ նավափոխադրումը թանկանում է։ Ծովային մատակարարումներից Լիբանանի կախվածությունը նրան խոցելի է դարձնում նաև Արևելյան Միջերկրականում խափանումների նկատմամբ։ Վառելիքի շուկայի վերջին գնահատականները ցույց են տալիս, թե որքան արագ կարող են համաշխարհային նավթի բարձր գները փոխանցվել լիբանանցի սպառողներին ու բիզնեսներին։

Սիրիան համատեղում է վնասված ենթակառուցվածքները, թույլ պետական ֆինանսները և վառելիքի արտաքին մատակարարումներից կախվածությունը։ Տարիների հակամարտությունը նվազեցրել է նավթի արդյունահանման, վերամշակման, էլեկտրաէներգիայի արտադրության և բաշխման ցանցերի հուսալիությունը։ Համաշխարհային բանկը փաստագրել է վառելիքի գների կրկնվող աճը և սուբսիդիաները պահպանելու կառավարության նվազող կարողությունը։ Այս ճնշումները Սիրիան դարձնում են զգայուն ներմուծվող հում նավթի, վերամշակված արտադրանքի կամ փոխադրման ուղիների ցանկացած խափանման նկատմամբ։

Եմենն առավել ևս բաց է վտանգի առաջ։ Հակամարտությունը մասնատել է երկրի ինստիտուտները, թուլացրել արժույթը և վնասել նավահանգիստները, ճանապարհներն ու էներգետիկ ենթակառուցվածքները։ Համաշխարհային բանկը նախազգուշացնում է, որ հարկաբյուջետային լարվածությունը, իրացվելիության պակասը և վառելիքի մատակարարման խափանումները շարունակում են խորացնել Եմենի տնտեսական խոցելիությունը։ Կարմիր ծովի նավահանգիստներին կամ նավագնացության ուղիներին առնչվող ցանկացած ընդհատում կարող է արագ պակաս առաջացնել, հատկապես այն շրջաններում, որտեղ գործող այլընտրանքներ չկան։

Իրանը խոցելիության այլ տեսակ է ներկայացնում։ Այն արտադրում է զգալի ծավալի հում նավթ և ունի վերամշակման նշանակալի հզորություններ, սակայն պատժամիջոցները սահմանափակում են ֆինանսների, տեխնոլոգիաների, սարքավորումների և պահեստամասերի հասանելիությունը։ Ներքին բարձր սպառումը, սուբսիդավորվող գները, անարդյունավետ բաշխումը և վառելիքի մաքսանենգությունը լրացուցիչ նվազեցնում են համակարգի դիմակայունությունը։ Իրանը կարճատև խափանմանը կարող է ավելի լավ դիմանալ, քան Լիբանանը կամ Եմենը, սակայն երկարատև ճգնաժամը կարող է բացահայտել լուրջ թուլություններ հում նավթի արդյունահանման և բենզինի, դիզելային վառելիքի ու այլ վերամշակված նավթամթերքի հուսալի մատակարարման միջև։

Թուրքիան, Հորդանանը, Եգիպտոսը և Իրաքը միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում։ Թուրքիան կախված է ներմուծվող նավթից և գազից, ինչը նրան խոցելի է դարձնում միջազգային գների աճի նկատմամբ։ Սակայն ավելի մեծ տնտեսությունը, կայացած վերամշակման ոլորտը, ժամանակակից նավահանգիստները և Միջերկրական ու Սև ծովերի շուկաներ դուրս գալու հնարավորությունը նրան ավելի մեծ ճկունություն են տալիս, քան տարածաշրջանի շատ ներմուծողների։ Երկիրը կարող է օգտվել բազմաթիվ մատակարարներից և փոխադրման միջանցքներից, թեև երկարատև բարձր գները միևնույն է կբարձրացնեին գնաճը և ճնշում կգործադրեին ընթացիկ հաշվի վրա։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը Թուրքիան բնութագրում է որպես էներգետիկ զգալի դիվերսիֆիկացիա ունեցող երկիր, որը, սակայն, շարունակում է կախված մնալ ներմուծվող հանածո վառելիքից։

Հորդանանը հենվում է ներմուծվող էներգակիրների վրա, սակայն օգտվում է Ակաբայի նավահանգստից և համեմատաբար կայուն արտաքին գործընկերություններից։ Նրա խոցելիությունը կաճեր, եթե տարածաշրջանային նավագնացության ուղիները դառնային վտանգավոր կամ ներմուծման ֆինանսավորումը թուլանար։ Եգիպտոսն ունի վերամշակման, պահեստավորման և փոխադրման ավելի մեծ կարողություններ, ներառյալ Սուեզի ջրանցքը և Սուեզ-Միջերկրական խողովակաշարային համակարգը։ Այդուհանդերձ, ներքին բարձր պահանջարկը, հարկաբյուջետային ճնշումը և միջազգային շուկաներից կախվածությունը երկարատև ապրանքային պակասը թանկ կարժենային։

Իրաքը ցույց է տալիս, թե որքան սահմանափակ է անվտանգությունը հում նավթի արդյունահանմամբ չափելը։ Իրաքն արտահանում է մեծ ծավալների նավթ, բայց դեռ դժվարությամբ է յուրացնում ուղեկցող գազը և բավարարում էլեկտրաէներգիայի ներքին պահանջարկը։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը հաղորդում է, որ Իրաքը կախված է Իրանից ներմուծվող գազից և շարունակում է էլեկտրաէներգիայի պակաս ապրել, երբ այդ մատակարարումները նվազում են։ Վերամշակման ոլորտի բարելավումները կարող են նվազեցնել որոշ արտադրատեսակների դեֆիցիտը, սակայն էլեկտրացանցերի թուլությունը, ամառային բարձր պահանջարկը և հարավային արտահանման ենթակառուցվածքից կախվածությունը Իրաքը թողնում են բաց ինչպես ներքին, այնպես էլ ծովային խափանումների առաջ։

Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները ունեն ամենաուժեղ անմիջական բուֆերները։ Երկուսն էլ պահպանում են արդյունահանման ու վերամշակման մեծ համակարգեր, հզոր հարկաբյուջետային կարողություն և հում նավթի արտահանման այլընտրանքային ուղիներ, որոնք շրջանցում են Հորմուզի նեղուցը։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը գնահատում է, որ սաուդյան և էմիրությունների խողովակաշարերը միասին ապահովում են օրական մոտավորապես 3,5–5,5 մլն բարելի շրջանցիկ հնարավոր հզորություն։ Այդ հզորությունը չի կարող փոխարինել Հորմուզով անցնող ողջ հոսքին, սակայն երկու երկրներին տալիս է ավելի մեծ ճկունություն, քան Քուվեյթին, Կատարին, Բահրեյնին կամ Իրաքին։

Քուվեյթը, Կատարը, Օմանը և Բահրեյնը նույնպես ունեն ներքին արտադրության, վերամշակման ակտիվների և ֆինանսական պահուստների առավելությունը, սակայն նրանց մեծ մասը շատ ավելի կախված է Հորմուզով ծովային հասանելիությունից։ Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը նշել է, որ 2025 թվականին նեղուցով օրական անցել է գրեթե 20 մլն բարել նավթ և մոտ հինգ միլիոն բարել նավթամթերք։ Այն նաև հայտնում է, որ Կատարի հեղուկացված բնական գազի արտահանման մոտ 93 տոկոսը և Արաբական Միացյալ Էմիրությունների հեղուկացված բնական գազի արտահանման 96 տոկոսն անցնում է այդ ջրային ուղիով։ Երկշաբաթյա խափանման դեպքում ֆիզիկական պակասն ամենաարագը, ամենայն հավանականությամբ, կազդի Լիբանանի, Սիրիայի և Եմենի վրա։ Հորդանանը, Եգիպտոսը, Իրաքը և Թուրքիան սկզբնական հարվածը կկլանեին ներմուծման, պաշարների և այլընտրանքային մատակարարների հաշվին, սակայն դիզելային վառելիքի և հեղուկացված նավթային գազի շուկաները կարող են արագորեն լարվել։

Երեքից վեց ամիս տևող ճգնաժամը կբարձրացներ նորմավորված բաշխման, տնտեսական անդամալուծության և հումանիտար ճնշման սպառնալիքը։ Թուրքիան և Եգիպտոսը ստիպված կլինեին ավելի շատ վճարել ներմուծումների և նավթամթերքի համար, իսկ Իրաքը միաժամանակ ճնշման տակ կհայտնվեր վառելիքի և էլեկտրաէներգիայի հարցում։ Սաուդյան Արաբիան և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները լոգիստիկայի և ֆինանսների առումով ամենամեծ մանևրի հնարավորությունը կունենային, սակայն նույնիսկ նրանք չէին կարողանա ամբողջությամբ փոխհատուցել Հորմուզի նեղուցով սովորական հոսքերը։