Ո՞վ է ժառանգում ահաբեկիչների գույքը նրանց ռազմական պարտությունից հետո

Ցանկացած ահաբեկչական կազմակերպության պարտությունը մի հարց է առաջացնում, որին հակաահաբեկչական քաղաքականությունը հազվադեպ է անդրադառնում՝ ի՞նչ է լինում կազմակերպության տնտեսական ենթակառուցվածքի հետ՝ նրա ռազմական պարտությունից հետո։

Տարածքային պարտությունը հանգեցնում է ուժերի վերադասավորման։ Գործարանը որոշում է, թե որ աշխատողները կստանան աշխատանք։ Տրանսպորտային միջոցը կարող է ցույց տալ, թե որ խումբն է վերահսկում մաքսանենգության ուղին։ Սպառազինությունն ու կանխիկ գումարը կարող են օգնել նոր խմբի վերելքին։ Այդ ակտիվների շուրջ ձևավորված ցանցերը կարող են կենդանի պահել մաքսանենգության ուղիները, առևտրային ցանցերն ու հովանավորչական կապերը։ Գազան հստակ օրինակ է։ Երբ 2007 թվականին ՀԱՄԱՍ-ը Ֆաթահից զավթեց Գազան, նա տիրացավ անվտանգության շտաբներին, ամերիկյան արտադրության զենքերին, զինամթերքին, ռազմական սարքավորումներին ու տրանսպորտային միջոցներին։ Հետևաբար, ՀԱՄԱՍ-ը ժառանգեց ոչ միայն տարածք, այլև Ֆաթահի ռազմական և անվտանգային ենթակառուցվածքի մի մասը։ Նա նաև փակեց Ֆաթահի գրասենյակները և ավելի քան 100 քաղաքացիական միավորում, բարեգործական կազմակերպություն և մարզական ակումբ՝ բռնագրավելով համակարգիչներ, գրասենյակային սարքավորումներ, իսկ որոշ դեպքերում՝ կահույք և օդորակիչներ։

Երբ «Իսլամական պետությունը» (ԻՊ) կորցրեց Մոսուլը, նա թողեց ֆերմաներ, գործարաններ, տրանսպորտային միջոցներ, զենք, կանխիկ գումար, պահեստներ, բիզնեսներ և անձնական գույք։ Կառավարությունները բռնագրավել են ակտիվների մի մասը, զինյալ խմբավորումները թալանել՝ մյուս մասը, քաղաքացիական անձինք զբաղեցրել են լքված գույքը, հանցագործները առևտուր են արել արժեքավոր ապրանքներով, իսկ ԻՊ-ի որոշ վետերաններ ակտիվներ են թաքցրել հետագա օգտագործման համար։ Այն բանից հետո, երբ իրաքյան ուժերը վերագրավեցին քաղաքը, իշխանությունները զբաղեցրին ԻՊ-ի ենթադրյալ անդամների հետ կապված որոշ տներ և թույլ չտվեցին որոշ ընտանիքների վերադառնալ, սակայն շիա զինյալ խմբավորումները հաճախ թալանում էին գույքը, նախքան օրինական սեփականատերերը նույնիսկ կկարողանային դա վիճարկել։ Պատժիչ բռնագրավումը ևս լուրջ խնդիր էր։ Human Rights Watch-ը փաստագրել է առնվազն 16 դեպք, երբ Իրաքի անվտանգության ուժերը զբաղեցրել են ԻՊ-ի ենթադրյալ անդամների հարազատներին պատկանող տներ, մինչդեռ հինգ ընտանիք հայտնել է, որ անվտանգության ուժերը նրանց դուրս են հանել իրենց տներից։

Ակտիվի առգրավումը միայն առաջին քայլն է։ Այնուհետև իշխանությունները պետք է պարզեն սեփականության իրավունքը, կարգավորեն հակադիր պահանջները և որոշեն՝ վերադարձնե՞լ այն, հատուցում տրամադրե՞լ, թե՞ օգտագործել այլ նպատակով։ Մոսուլում ակտիվիստները պնդում էին, որ «Ժողովրդական մոբիլիզացիայի ուժերը» բռնագրավել են ավելի քան 5 000 մասնավոր և պետական գույք՝ մանիպուլյացիայի ենթարկելով գույքի գրանցամատյանները՝ գրանցված սեփականատերերին փոխարինելու համար։

Սոմալիում, այն բանից հետո, երբ սոմալիական ուժերը և Աֆրիկյան միության առաքելությունը Սոմալիում (AMISOM) «Ալ-Շաբաբից» վերագրավեցին քաղաքները, վերադարձող բնակիչները բախվեցին խմբավորման զբաղեցրած տների ու հողերի շուրջ վեճերի։ ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հետագայում հաղորդեց, որ այդ վեճերը շարունակվում են, մինչդեռ Սոմալին ներդրեց վտարման ուղեցույցներ՝ տեղահանվածներին պաշտպանելու և հակադիր պահանջները կարգավորելու համար։ Սակայն կոռուպցիան կարող է բարդացնել կամ դանդաղեցնել արդարադատությունը, իսկ Սոմալիի պարագայում՝ սոմալիացիներին կրկին մղել դեպի «Ալ-Շաբաբ»։

Պետությունը կարող է ռազմական առումով հաղթել ահաբեկչական կազմակերպությանը, բայց դրա գույքի միջոցով ստեղծել երկրորդ՝ հակամարտային տնտեսություն։ Բռնագրավումը կարող է ծնել նոր հանցավոր ցանցեր, ապօրինի շուկաներ և ֆինանսավորման հնարավորություններ հավանական ապստամբների համար։ Հանցավոր ցանցերը կարող են նման ակտիվներն օգտագործել մաքսանենգության և այլ ապօրինի գործունեության համար։ «Իսլամական պետությունը» օգտվում էր նավթի մաքսանենգներից, առևտրականներից և փոխադրողներից՝ իր վերահսկողությունից դուրս գտնվող տարածքներում նավթ վաճառելու համար։ Այդ ցանցերը կարող են գոյատևել տարածքային պարտությունից հետո և բարդացնել ավելի լայն տնտեսությունը կազմաքանդելու ջանքերը։ Թուրք մաքսանենգները, որոնցից ոմանք, ըստ հաղորդումների, կապված էին իշխող Էրդողանների ընտանիքի հետ, անգամ առևտուր էին անում ԻՊ-ի նավթով՝ հնարավոր է նույնիսկ միջոցներ փոխանցելով այլ արմատական նպատակների ու շարժումների։

«Հեզբոլլահը» այլ մարտահրավեր է ներկայացնում, քանի որ նրա ֆինանսական ենթակառուցվածքը տարածքից դուրս՝ բիզնեսների և ֆինանսական հաստատությունների ոլորտ է տարածվում։ 2025 թվականի հուլիսին Լիբանանի կենտրոնական բանկն արգելեց լիցենզավորված բանկերին և ֆինանսական հաստատություններին գործարքներ ունենալ «Հեզբոլլահի» հետ կապված ֆինանսական հաստատություն «Ալ-Քարդ ալ-Հասանի» (Al-Qard Al-Hassan) հետ։ Լիբանանը նաև վարում է ահաբեկչության ֆինանսավորման ազգային ցուցակ, որը պահանջում է անհապաղ սառեցնել ցուցակագրված ակտիվները, սակայն թույլ է տալիս շահագրգիռ կողմերին դիմել ցուցակից հանվելու կամ սառեցված միջոցներին սահմանափակ հասանելիություն ստանալու համար։ Դասն այն է, որ կառավարությունները պետք է ֆիզիկական ակտիվներին զուգահեռ հետագծեն նաև ֆինանսական ցանցերը՝ ներառյալ ընկերությունները, միջնորդներին և իրական շահառուներին։ Լիբանանի՝ Ֆինանսական գործողությունների աշխատանքային խմբի (Finance Action Task Force) ներկայիս գործողությունների ծրագիրը նախատեսում է ակտիվների վերադարձի, իրական շահառուների վերաբերյալ տեղեկատվության և ահաբեկչության ֆինանսավորման հետաքննությունների ուժեղացում։

Խնդիրը միայն Մերձավոր Արևելքում չէ։ Շրի Լանկան այլ խնդրի բախվեց 2009 թվականին «Թամիլ Իլամի ազատագրման վագրերին» հաղթելուց հետո։ Իշխանությունները հետագայում առգրավեցին «Թամիլյան վագրերի» հետ կապված մոտ US$10 million արժողությամբ ակտիվներ՝ ներառյալ բանկային հաշիվներ, հողատարածքներ, մի շենք և տպարանային սարքեր, ընդ որում որոշ գույքեր նախատեսվում էր վաճառել հրապարակային աճուրդով։ Պակիստանը, Բրիտանիան և Իտալիան տարբեր մոտեցումներ են կիրառում ահաբեկչական գույքի նկատմամբ։ Պակիստանի հակաահաբեկչական օրենքը թույլ է տալիս իշխանություններին սառեցնել կամ առգրավել ահաբեկչական գույքը՝ միաժամանակ երրորդ կողմերին ընձեռելով սեփականության իրավունքը վիճարկելու և գույքի ազատ արձակումը պահանջելու ընթացակարգ։ Բրիտանիան հենվում է դատական բռնագրավման վրա, իսկ Իտալիան կառավարում է բռնագրավված ակտիվները՝ դրանք հետագայում կրկին օգտագործելու համար։

Ակտիվների վերադարձը պետք է սկսվի նախքան թալանողները կհասցնեն տիրանալ դրանց։ Մինչ որոշ զինյալ խմբավորումներ և բանակներ առգրավված գույքը դիտարկում են որպես ավար՝ հովանավորչության համար բաշխելու նպատակով, իշխանությունները փոխարենը պետք է սպաների վրա դնեն անձնական պատասխանատվություն՝ իրենց տիրապետության տակ անցած գույքի անվտանգության համար։ Այնուհետև իշխանությունները պետք է գույքագրեն ընկերությունները, հողերը, տրանսպորտային միջոցներն ու կանխիկ գումարը, ստուգեն սեփականության իրավունքը, սառեցնեն վիճելի ակտիվները և դատարանների միջոցով որոշեն բռնագրավման կամ վերադարձի հարցը։ Կառավարությունները պետք է նաև համադրեն գույքի գրանցամատյանները տեղահանության վերաբերյալ տվյալների հետ և տարբերակեն ահաբեկչական ակտիվները քաղաքացիական գույքից։

Երբ հակաահաբեկչական ուժերն ահաբեկչական առաջնորդների պարտությունը համարում են իրենց վերջնական նպատակը, նրանք կարող են հաղթանակը վերածել պարտության, հատկապես եթե թողնեն բերրի ֆինանսական կառուցվածք և գույք, որոնց վրա ահաբեկչական խմբերը կարող են վերստին աճել։