Ինչու՞ ոչ ոք չի խոսում Սիրիայի թուրքական օկուպացիայի մասին
Հյուսիսային Սիրիայի մի շարք հատվածներում Թուրքիայի ներկայությունը բարդացնում է ալ-Շարաայի ջանքերը՝ ընկալվելու որպես անկախ առաջնորդ։
2026 թվականի սեպտեմբերի 17-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում ունեցած ելույթում ՄԱԿ-ում Իսրայելի դեսպան Դանի Դանոնը մատնանշեց մի իրողություն, որի մասին քչերն են համարձակվում խոսել՝ Սիրիայում Թուրքիայի ռազմական ներկայությունը։ Նրա դիտարկումները հնչեցին հարավային Սիրիայի որոշ հատվածներում Իսրայելի սեփական ռազմական ներկայությունն արդարացնելու համատեքստում։ Դանոնը նշեց, որ Թուրքիան հյուսիսային Սիրիայում օկուպացրել է շատ ավելի մեծ տարածք, քան Իսրայելը՝ հարավում։ Նա ճիշտ է։ Սակայն այս իրողությունը քիչ ուշադրության է արժանացել։
Թուրքիայի որոշ ջատագովներ կարող են պնդել, թե Սիրիայում Թուրքիայի ներկայությունը տարբերվում է Իսրայելի ներկայությունից, քանի որ Թուրքիան և Սիրիան այժմ դաշնակիցներ են, իսկ թուրքական ռազմական ներկայությունը Դամասկոսի հրավերով է։ Սակայն դա այդպես չէ։
Թուրքական բանակը լայնածավալ ներկայություն է պահպանում Իդլիբի, Հալեպի և Հասաքայի նահանգներում՝ 2016, 2018 և 2019 թվականների խոշոր ռազմական հարձակումներից հետո, որոնք տեղի էին ունեցել Դամասկոսում ներկայիս՝ Թուրքիային բարեկամ վարչակարգի իշխանության գալուց շատ առաջ։ Եթե վերջին երկու գործողությունները բացահայտորեն ուղղված էին քրդական ուժերին Աֆրինի և Ռաս ալ-Այնի (Սերե Քանիյե) նման տարածքներից դուրս մղելուն, ապա 2016 թվականին սկսված առաջին գործողությունը ձևականորեն ուղղված էր «Իսլամական պետության» (ԻՊ) դեմ պայքարին։ Իրականում, սակայն, Թուրքիայի միջամտության նպատակը քրդական ուժերի կողմից հյուսիսային Հալեպում ԻՊ-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների գրավումը կանխելն էր, մասնավորապես՝ ալ-Բաբի և Ջարաբլուսի նման քաղաքներում։
Թուրքիան մինչ այդ էլ հնարավորություն ուներ դիմակայելու «Իսլամական պետությանը»՝ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Միացյալ Նահանգները դեռ չէր սկսել քրդական ուժերի հետ գործընկերությունը՝ ահաբեկչական խմբավորման դեմ պայքարելու համար։ Փոխարենը Անկարան թույլ տվեց, որ իր սահմանը ծառայի որպես ԻՊ-ի մարտիկների, մատակարարումների և ապօրինի առևտրի անցուղի։ Այդ ժամանակահատվածում ԻՊ-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներից Թուրքիա մաքսանենգ ճանապարհով ակտիվորեն տեղափոխվում էին նավթ և այլ ապրանքներ։
Սիրիայի նոր իսլամիստական ղեկավարությունը շահում է Թուրքիայի հետ հարաբերություններից, սակայն ժամանակավոր նախագահ Ահմեդ ալ-Շարաան ձգտում է խուսափել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին ենթակա դիտվելուց։ 2024 թվականի դեկտեմբերին իշխանությունը զավթելուց հետո նա փորձում է ներկայանալ որպես անկախ սիրիացի առաջնորդ։ Բայց հյուսիսային Սիրիայի մի շարք հատվածներում թուրքական ակնառու ներկայությունը բարդացնում է այդ ջանքը։ Սիրիայի կառավարությունը ի վիճակի չէ մարտահրավեր նետելու սիրիական հողի թուրքական օկուպացիային, երբ նրա քաղաքական գոյատևումը, տնտեսական վերականգնումը և անվտանգության համակարգը մնում են այդքան սերտորեն կապված Անկարայի հետ։
Իրողությունն այն է, որ Թուրքիան Սիրիան դիտարկում է որպես ռազմավարական թիկունք։ Այն, ինչ Էրդողանն իրականացրել է այլ վայրերում՝ դիվանագիտական ճանաչումն ու աջակցությունը կապելով թուրքական ներկայությունն ապահովող պայմանավորվածությունների հետ, Սիրիայում կարող է կիրառվել էլ ավելի հեշտությամբ։ Լիբիան օգտակար օրինակ է։ 2019 թվականին Թուրքիան և Լիբիայի Ազգային համաձայնության կառավարությունը ստորագրեցին երկու առանձին հուշագիր՝ մեկը սահմանազատում էր ծովային իրավազորությունն Արևելյան Միջերկրականում, մյուսը նախատեսում էր անվտանգային և ռազմական համագործակցություն։ Համաձայնագրերը ոչ միայն խորացրին Թուրքիայի ռազմավարական և ռազմական ներգրավվածությունը Լիբիայում, այլև Տրիպոլիի գոյատևումը կապեցին Թուրքիայի ռազմավարական շահերին ընդառաջելու նրա պատրաստակամության հետ։
Էրդողանի համար Սիրիան Թուրքիային անմիջական սահմանային շահերն ապահովելուց ավելին է։ Անկարան վերջին տասնամյակում ցույց է տվել իր սահմաններից դուրս ռազմական ուժ ցուցադրելու պատրաստակամություն՝ Սիրիայից և Իրաքից մինչև Լիբիա և Կովկաս։
Սիրիան այժմ առաջարկում է առավել հետևանքային հնարավորություն։ Ավելի քան մեկ տասնամյակ տևած պատերազմից հետո երկրի ինստիտուտները, բանակը և տնտեսությունը փլուզված են, իսկ նոր ղեկավարությունը պետությունը վերակառուցելու հարցում շարունակում է կախված մնալ արտաքին գործընկերներից։ Թուրքիան կարող է սիրիական պատերազմի ընթացքում կուտակած ազդեցությունը վերածել երկարաժամկետ տարածաշրջանային ներկայության։ Սա ավելի լայն օրինաչափության մաս է, որի շրջանակում Անկարան օգտագործել է հարևան պետությունների փլուզումը կամ մասնատումը՝ իր քաղաքական և ռազմական հասանելիությունն ընդլայնելու համար։ Սիրիայի հետպատերազմյան փուլում Թուրքիան, ըստ երևույթին, վճռել է ոչ միայն ձայն ունենալ նրա ապագայում, այլև ապահովել, որ իր սեփական անվտանգային և աշխարհաքաղաքական շահերը ներդրված լինեն Սիրիայի վերակառուցման մեջ։
Սիրիայի տարածքից օտարերկրյա ռազմական ուժերի հեռանալու կոչն օրինական կլիներ, եթե կիրառվեր հետևողականորեն։ Ուշադրությունը չպետք է բացառապես կենտրոնանա Իսրայելի վրա՝ անտեսելով հյուսիսային Սիրիայում Թուրքիայի շատ ավելի մեծ ու երկարատև ռազմական ներկայությունը։ Վստահելի մոտեցումը պետք է խուսափի կրկնակի ստանդարտից. եթե օտարերկրյա ռազմական ներկայությունը համարվում է Սիրիայի ինքնիշխանության խախտում, ապա այդ չափանիշը պետք է հավասարապես կիրառվի սիրիական հողի վրա գործող բոլոր արտաքին ուժերի նկատմամբ։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)