Ինչու են պատժամիջոցներն անհրաժեշտ Իրաքում զինյալ խմբավորումների զինաթափման համար
Իրաքյան խմբակցությունները միասնական ճակատ են կազմում ռազմական գործողության դեմ, ինչը ֆինանսական ճնշումը դարձնում է քաղաքական անդամալուծությունը հաղթահարելու հիմնական միջոցը։
Ալի Ալմրայաթին «Իրաքի ազատություն» գործողության ընթացքում ԱՄՆ զինված ուժերի մարտական թարգմանիչ է եղել։ Հետագայում նա որպես Իրաքի խորհրդարանի անվտանգության հարցերով ավագ խորհրդական մասնակցել է 2016 թվականին ամերիկացի պատանդների ազատմանը և «Իսլամական պետություն» (ԻՊ)-ի դեմ պայքարին, ինչպես նաև ԱՄՆ պետական գերատեսչությունների համար հանդես է եկել որպես հակաահաբեկչական հետախուզական աղբյուր։ Նա դիվանագիտական ծառայություն է իրականացրել Իրաքում և Թուրքիայում՝ կենտրոնանալով միջազգային անվտանգության, ծայրահեղականության, հիբրիդային պատերազմի և աշխարհաքաղաքական հարցերի վրա։
Վաշինգտոնի մեկնաբանությունը Իրաքի վարչապետ Ալի ալ-Զայդիի՝ 2026 թվականի հուլիսին Իրանի աջակցությամբ զինյալ խմբավորումներն ապամոնտաժելու խոստման շուրջ հռետորաբանությունը շփոթում է կարողությունների հետ։ Իրական խոչընդոտը պետական գործիքների բացակայությունը չէ, այլ այն, որ այդ գործիքները ներհյուսված են քաղաքական համակարգում, որը ձևավորվել է հենց այն խմբակցային շահերով, որոնց դեմ ալ-Զայդին փորձում է պայքարել։ Հետևաբար, հարցն այն չէ, թե արդյոք վարչապետը կարող է զինաթափման հրաման արձակել, այլ՝ արդյոք այդ հրամանը կատարելու համար անհրաժեշտ ինստիտուտները կարող են գործել զինաթափվող ցանցերից անկախ։
Տեսականորեն Իրաքի վարչապետը կարող է բանակին հրամայել հակազդել զինված խմբակցություններին։ Գործնականում նման հրաման կհայտնվի հրամանատարական մի համակարգում, որի բարձրաստիճան նշանակումները և ինստիտուցիոնալ շահերը ձևավորում են քաղաքական կուսակցությունները՝ ներառյալ Իրանի աջակցությամբ զինյալ խմբավորումների քաղաքական թևերը։ Իրաքի ռազմական և անվտանգային բարձրագույն ղեկավարությունը գործում է համայնքային-աղանդավոր քվոտաների համակարգում, որը Իրանին համակող խմբերին երաշխավորում է ինստիտուտների նկատմամբ գերիշխող վերահսկողություն։ «Բադր» կազմակերպությունը վերահսկում է ներքին գործերի նախարարությունը, մյուսները գերիշխում են անվտանգության ապարատի մնացած հատվածում։ Պետության հարկադրանքի ապարատի փաստացի զբաղեցվածությունը հենց այն խմբակցությունների կողմից, որոնք ալ-Զայդին իբր ցանկանում է ապամոնտաժել, տարբերություն է ստեղծում ձևական հրամանատարական լիազորության և արդյունավետ վերահսկողության միջև։ Զինված խմբերի դեմ ուժ կիրառելու ցանկացած որոշում պետք է անցնի մի ինստիտուցիոնալ շղթայով, որը վերահսկվում է այդ նույն խմբերի հետ փոխկապակցվածների կողմից։ Խմբավորումներին հավատարիմ կամ նրանց հետ կապված բարձրաստիճան հրամանատարները չեն հրամայի արշավներ սեփական ցանցերի դեմ։ Նրանք կանգնում են կամ հովանավորներին դավաճանելու քաղաքական գնի, կամ էլ շեղման ֆիզիկական ռիսկերի առաջ։ Ամեն դեպքում բանակը դառնում է անվստահելի հենց այն պահին, երբ դրա կարիքը ամենաշատն է։
Դատական համակարգն էլ համարժեք խնդիր է ներկայացնում։ Քաղաքական կուսակցությունները դատավորներին նշանակում են՝ առաջնորդվելով հավատարմությամբ, իսկ «Բադր» կազմակերպության առաջնորդ Հադի ալ-Ամիրին ընդունել է, որ դատավորների նկատմամբ ճնշում է գործադրել։ Նման ճնշման ներքո գործող դատական համակարգը չի կարող լինել զինյալ խմբավորումների առաջնորդներին հետապնդելու կամ զինաթափման որոշումները կիրառելի դարձնելու անկախ մեխանիզմ։ Գլխավոր դատավոր Ֆաիք Զայդանի՝ զինյալ խմբավորումների հովանավորության մասին պատմությունը՝ «Քուդս» ուժերի հրամանատար Քասեմ Սոլեյմանիի հրամանով, ցույց է տալիս խնդրի էությունը. զինված խմբակցությունները գործում են ոչ միայն պետական իշխանությունից դուրս, այլև հանդես են գալիս որպես դրա պաշտպաններ։ Կադրերն իրենց պաշտոններով և անվտանգությամբ պարտական են նույն այդ զինյալ խմբավորումներին և Իրանին։
Սակայն Իրաքի սահմանափակումը քաղաքական է. ալ-Զայդիի կառավարությունն իր խորհրդարանական լեգիտիմությունը հիմնականում ստանում է Համակարգման շրջանակից, որտեղ Իրանին համակող զինյալ խմբերը ունեն վճռորոշ ազդեցության լծակներ և պահպանել են ներկայացվածություն խորհրդարանում։ Խմբակցությունները կարիք չունեն կառավարությանը ռազմականորեն պարտության մատնելու. նրանք կարող են բոյկոտների, հրաժարականների և օրենսդրական արգելափակման միջոցով անդամալուծել կառավարումը և վարչապետին մղել ցանկալի որոշումների։ Այս մարտավարությունը արդյունավետ է եղել անցած տասնամյակում և նորից ի հայտ եկավ 2026 թվականի օգոստոսին, երբ «Ասաիբ Ահլ ալ-Հակը» հայտարարեց, որ կդադարեցնի Զայդիին աջակցությունը՝ ստիպելով նրան փոխել զինաթափման վերաբերյալ դիրքորոշումը՝ կառավարության խոսնակի պարզաբանմամբ, որ վերջնաժամկետը վերաբերում է Կոալիցիայի և ԱՄՆ ուժերի նախատեսված դուրսբերմանը, այլ ոչ թե զինված խմբակցությունների դադարեցմանը, մինչդեռ Համակարգման շրջանակի ներսում ազդեցիկ դեմքերն զինաթափումը վերաձևակերպեցին որպես զենքի կազմակերպում։ Դրվագը ցույց տվեց այն սահմանները, որոնց ներսում վարչապետը կարող է իր կամքը կիրառելի դարձնել։
Շիա բարձրագույն հոգևոր հեղինակություն մեծ այաթոլլահ Ալի ալ-Սիստանիի՝ 2014 թվականի համայնքային ջիհադի ֆեթվան մոբիլիզացրեց իրաքցի շիաներին «Իսլամական պետության» (ԻՊ) դեմ։ Թեև նպատակը պետությանը զուգահեռ մշտական բանակ ստեղծելը չէր, զինված խմբակցությունները դա ներկայացրին որպես իրենց լեգիտիմության հիմք՝ պաշտոնական պետական կառույցի ներսում և դրանից դուրս կազմավորումներ ամրապնդելու համար։
Այդ ժամանակից ի վեր Նաջաֆը բախվել է այլ երկընտրանքի. Սիստանիի ներքին շրջապատը որդեգրել է ռազմավարական երկիմաստության քաղաքականություն՝ ուրբաթօրյա քարոզիչների միջոցով տարածելով անորոշ հայտարարություններ, որոնք թույլ են տալիս բազմազան մեկնաբանություններ՝ այս զինված խմբավորումների կարգավիճակի վերաբերյալ վճռական ֆեթվայի փոխարեն։
Բոլոր խոմեյնական իրաքյան զինված խմբակցությունների ապամոնտաժումը պահանջող հստակ և համապարփակ դիրքորոշում արտահայտելը կրոնական հեղինակությանը կդներ դիմակայության մեջ այն ուժերի հետ, որոնք զինված են, հավատարիմ են Թեհրանին և մարտահրավեր են նետում Իրանի ազդեցությանը և այաթոլլահի հեղափոխական անդրազգային օրակարգին։ Դա կարող է վտանգել Սիստանիի սեփական հեղինակությունն ու ազդեցությունը։ Այդ դեպքում պետության՝ ուժի մենաշնորհի հարցը իրաքյան քաղաքական հարթությունից կտեղափոխվեր շիա ճամբարի ներսում լեգիտիմության դաշտ։
Ռազմական գործողությունն ունենում է հակառակ ազդեցություն՝ ստիպելով խմբակցություններին սեղմել շարքերը, և արդյունքում ֆինանսական ճնշումը մնում է Իրաքի քաղաքական անդամալուծությունը հաղթահարելու հիմնական լծակը։ ԱՄՆ պատժամիջոցների հավաստի սպառնալիքը կարող է ստիպել զինված խմբերին փոխել դիրքորոշումները՝ բարձրացնելով զուգահեռ ուժեր պահելու գինը։ Քանի որ Իրաքի պաշտոնական ֆինանսական համակարգը կենսական նշանակություն ունի թե՛ այդ խմբակցությունների, թե՛ Իրանի տնտեսական գոյատևման համար, ռազմավարական ֆինանսական ճնշումը օգտագործում է Թեհրանի շահագրգռվածությունը՝ կանխելու Իրաքի վերածվելը տնտեսական բեռի։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)