Անկայունությո՞ւնն ու պատերազմը կմեկնարկեն Պարսից ծոցի արաբական երկաթուղին

Ավելի քան երկու տասնամյակ առաջ Պարսից ծոցի երկաթուղային ցանցը մտահղացվել էր՝ առևտրի և զբոսաշրջության միջոցով Պարսից ծոցի վեց արաբական պետությունների տնտեսական ինտեգրումը խթանելու համար։ Տարածաշրջանում շարունակվող հակամարտությունն ընդգծել է նման ցանցի հրատապությունը՝ կապուղիների դիմակայունություն ձևավորելու համար։ Երբ օդային տարածքը փակվում է, նավահանգիստները ենթարկվում են հարձակման, իսկ ծովային երթուղիները դառնում են խոցելի, այդ վեց պետություններն այլևս չեն կարող բացառապես նավագնացության վրա հույս դնել՝ մարդկանց, սննդի, բժշկական պարագաների, արդյունաբերական ապրանքների, շինանյութերի և այլ առաջին անհրաժեշտության ապրանքների փոխադրումն ապահովելու համար։

Թեև ավտոճանապարհային փոխադրումները արդեն իսկ այլընտրանք են ապահովում, դրանք ունեն սահմանափակումներ։ Անդրսահմանային բեռնափոխադրումները շարունակում են կախված մնալ սահմանային ընթացակարգերից, մաքսազերծումից, ճանապարհների թողունակությունից և վարորդների առկայությունից, իսկ հեռահար ավտոբեռնափոխադրումները ավելի խոցելի են երթևեկության խցանումների, վթարների, ծայրահեղ շոգի և սահմանային անցակետերում առաջացող խափանումների նկատմամբ։ Երկաթուղային ցանցը կարող է լրացնել ավտոճանապարհային փոխադրումները՝ ապահովելով ավելի մեծ թողունակությամբ և ավելի կանխատեսելի ցամաքային միջանցք թե՛ բեռների, թե՛ ուղևորների համար։

2000-ականների սկզբին Պարսից ծոցի համագործակցության խորհուրդն առաջարկեց երկաթուղային ցանց, որը կծածկեր մոտ 1 315 մղոն՝ Քուվեյթից Սաուդյան Արաբիայով, Բահրեյնով, Կատարով և Արաբական Միացյալ Էմիրություններով մինչև Օման։ Ծրագիրը նախատեսում է լիարժեք գործարկում մինչև 2030 թվականի դեկտեմբեր։ Սակայն թեև Պարսից ծոցի երկաթուղիների վարչությունը 2026 թվականի մայիսին հայտնել էր, որ նախագիծն ընդհանուր առմամբ հասել է 50 տոկոսի, այդ ցուցանիշը չի արտացոլում ծրագրի զարգացման ազգային տարբերությունները։

Արաբական Միացյալ Էմիրություններն ավարտել է իր 560 մղոն երկարությամբ Etihad Rail ցանցը՝ կապելով յոթ էմիրությունները։ Բեռնափոխադրումները իրականացվում են 2023 թվականից, իսկ ազգային ուղևորափոխադրումները մեկնարկել են 2026 թվականի հունիսին։ Այդպիսով Արաբական Միացյալ Էմիրություններն ապահովում է տարածաշրջանային ցանցի գործող հիմքը։ 150 մղոն երկարությամբ Hafeet Rail կապը, որը Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ցանցը միացնում է Օմանի Սոհար քաղաքին, 2026 թվականի ապրիլին մոտենում էր 40 տոկոսի։ Քուվեյթում, սակայն, նախագիծը մնում է գծագրերի մակարդակում, և նրա 69 մղոն երկարությամբ հատվածում որևէ խոշոր շինարարություն չի սկսվել։ 2026 թվականի մայիսին Քուվեյթը հաստատեց 52 մղոն երկարությամբ միջանցք՝ Քուվեյթ-Սաուդյան Արաբիա առանձին արագընթաց կապի համար։

Սաուդյան Արաբիան արդեն շահագործում է տարածաշրջանի ամենախոշոր երկաթուղային համակարգերից մեկը։ Այն հենց նոր մրցույթ է հայտարարել Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի երկաթուղու իր 417 մղոն երկարությամբ հատվածի համար՝ Քուվեյթին մերձ Ալ-Խաֆջիից մինչև Արաբական Միացյալ Էմիրությունների սահմանին գտնվող Ալ-Բաթհա։ Այսպիսով Սաուդյան Արաբիան ունի զգալի երկաթուղային հզորություն, սակայն Պարսից ծոցի երկաթուղային ցանցն ամբողջացնելու համար անհրաժեշտ կոնկրետ ենթակառուցվածքը դեռ նախագծման և գնումների փուլում է։ Կատարը FIFA-ի 2022 թվականի աշխարհի առաջնության միջոցառումներից առաջ կառուցել էր բարդ մետրոյի համակարգ, և նրա ներքին երկաթուղային ենթակառուցվածքը զարգացած է։ Այդուհանդերձ, Կատարի կապը Պարսից ծոցի երկաթուղուն մնում է անավարտ։ Կատարը նաև նախատեսել է երկաթուղային կապեր Սաուդյան Արաբիայի սահմանի հետ՝ թե՛ ուղևորների, թե՛ բեռների համար։ Բահրեյնը, լինելով կղզի-պետություն, բախվում է առավել առանձնահատուկ ֆիզիկական մարտահրավերի՝ նախ պետք է միանա մայրցամաքին առաջարկվող Համադ թագավորի ամբարտակուղու միջոցով՝ 35 մղոն երկարությամբ ավտոճանապարհային և երկաթուղային միջանցքի, որը Բահրեյնը կապելու է Սաուդյան Արաբիայի Դամմամ քաղաքի հետ։ Բահրեյնի երկաթուղային ցանցը կախված է Սաուդյան Արաբիայում ենթակառուցվածքային առաջընթացից և ամբարտակուղու նախագծից։ Առաջընթացի այս հակադիր մակարդակներն ընդգծում են անդրսահմանային կապերի զարգացման մարտահրավերը։

Այսօր Պարսից ծոցի արաբական պետությունները գիտակցում են այլընտրանքային ուղու անհրաժեշտությունը, երբ ծովային կամ օդային կապը խափանվում է։ Երկաթուղային ցանցը կարող է նվազեցնել կախվածությունը հեռահար ավտոբեռնափոխադրումներից և ամրապնդել կապերը նավահանգիստների, օդանավակայանների, լոգիստիկ գոտիների և արդյունաբերական կենտրոնների միջև։ Այն կարող է դառնալ ռազմավարական ապահովագրություն այս պետությունների համար՝ հենց այն պահին, երբ գործող տրանսպորտային համակարգերը սպառնալիքի տակ են։

Հիմնական մարտահրավերն այլևս ֆինանսավորման կամ տեխնիկական փորձագիտության առկայությունը չէ, այլ վեց ազգային երկաթուղային համակարգերի ինտեգրման համար պահանջվող քաղաքական և ինստիտուցիոնալ համակարգումը։ Սա նաև նախագծի կենտրոնական խոցելիությունն է։ Առանց կայուն քաղաքական հանձնառության՝ ազգային առաջնահերթությունների, ստանդարտների, ֆինանսավորման և սահմանային ընթացակարգերի տարբերությունները կարող են շարունակել հետաձգել Պարսից ծոցի իսկապես ինտեգրված ցանցի ձևավորումը։ Եթե ֆիզիկական կապերը հաջողվի ավարտել և դարձնել փոխգործելի, երկաթուղին կարող է տարածաշրջանին տալ տնտեսական և անվտանգային դիմակայունության լրացուցիչ շերտ՝ ճգնաժամերի ընթացքում խոցելի ծովային և օդային երթուղիներից կախվածությունը նվազեցնելու համար, թեև այն չի վերացնի սպառնալիքը, քանի որ երկաթուղիներն անշարժ թիրախներ են, որոնց կարող են հարվածել անօդաչուները կամ հրթիռները։ Այնուամենայնիվ, մեկ անգամ կառուցվելուց հետո երկաթուղային գծերն ավելի հեշտ են վերանորոգվում, քան այլ ենթակառուցվածքները։

Երկաթուղային ցանցի ռազմավարական արժեքը պոտենցիալ կարող է տարածվել Պարսից ծոցից շատ ավելի լայն։ Եթե Հորմուզի նեղուցն ու Բաբ էլ-Մանդեբը մնան խափանված, համաշխարհային առևտուրը լուրջ ցնցում կապրի։ Պարսից ծոցի ամբողջական երկաթուղային ցանցը, որը կապվելու է Օմանի ծոցի նավահանգիստներին և այնտեղից՝ դեպի Եվրոպա ու Ասիա, կարող է այլընտրանքային միջանցքներ ապահովել։ Սաուդյան Արաբիայով դեպի Հորդանան, Թուրքիա և եվրոպական շուկաներ կապերը կարող են միացնել Ասիան ու Եվրոպան, իսկ Ֆուջեյրա և Սոհար նավահանգիստները կարող են Պարսից ծոցի արաբական շուկաները կապել Արաբական ծովին և Հնդկական օվկիանոսին՝ առանց Հորմուզով անցնելու։

Երկաթուղային ցանցը չի կարող փոխարինել Հորմուզի նեղուցին, նավթի և գազի խողովակաշարերին, նավահանգիստներին կամ օդային փոխադրումներին, սակայն այն կարող է ապահովել ինտեգրված ցամաքային լոգիստիկ միջանցք՝ կապելով բոլոր վեց տնտեսությունները համաշխարհային լայն տնտեսության հետ։