Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղությունը ևս կտապալվի՞

Նախագահ Դոնալդ Թրամփը կարծում է, որ արժանի է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Նա ներգրավվել է Գազայում ու Իրանում և պնդել է, թե վերջ է դրել Հնդկաստանի ու Պակիստանի միջև «հազարամյա վեճին»՝ թեկուզ Հնդկաստանի բաժանումից դեռ 80 տարի էլ չի անցել։ Նա նաև հայտարարել է Ռուանդայի և Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության միջև խաղաղության մասին։ Գազայում, սակայն, ՀԱՄԱՍ-ը շարունակում է հրաժարվել զինաթափվելուց։ Նույնն է անում նաև Լիբանանում գործող «Հեզբոլլահը»։ Իրանի հետ փոխըմբռնման հուշագիրը տասը օր էլ չտևեց, իսկ Կոնգոյի նախագահ Ֆելիքս Չիսեկեդին, ըստ երևույթին, ավելի շատ հետաքրքրված է իր ինքնիշխանությունը Չինաստանին վաճառելով՝ հակասահմանադրական երրորդ ժամկետի դիմաց, քան Թրամփի առաջ ստանձնած պարտավորությունները կատարելով և տարածաշրջանի կայունությունն ազատ անկման մեջ գցած ահաբեկչական խմբավորումներին սանձահարելով։

Այժմ, ըստ ամենայնի, Թրամփի խաղաղարարության «թագի գոհարը»՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև համաձայնագիրը, փլուզման եզրին է։ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Թրամփը Սպիտակ տանը հյուրընկալեց Ադրբեջանի առաջնորդ Իլհամ Ալիևին և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։ Առաջնորդները ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր, որը, ըստ էության, պետք է վերջ դներ տասնամյակների մարտերին։ «Մենք վերջապես հաջողության հասանք՝ խաղաղություն հաստատելով»,- ասաց Թրամփը։ «Հայաստանը և Ադրբեջանը պարտավորվում են ընդմիշտ դադարեցնել բոլոր մարտական գործողությունները, բացել առևտուրը, ճանապարհորդությունն ու դիվանագիտական հարաբերությունները և հարգել միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը»։

Հրադադարից հետո Թրամփը յուրացրեց Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի «միջանցքի» առաջարկը՝ այն ներկայացնելով որպես Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)՝ ԱՄՆ-ի կողմից կառավարվող տրանսպորտային միջանցք, որը Հայաստանի տարածքով պետք է կապեր Թուրքիան և ադրբեջանական էքսկլավ Նախիջևանը բուն Ադրբեջանի հետ։

Թրամփի վարչակազմի՝ միջանցքի վերաբերյալ պատկերացումն ի սկզբանե թերի էր երկու պատճառով։ Առաջին՝ եթե Թուրքիան և Ադրբեջանը վերացնեին Հայաստանի շրջափակումը, միջանցքի կարիք ընդհանրապես չէր լինի։ Երկրորդ՝ Ադրբեջանը Իրանի հետ գործընկերություն է անում ոչ թե անհրաժեշտությունից, այլ սեփական ընտրությամբ. 2022 թվականին այն գործարկեց Իրանի տարածքով անցնող միջանցք։

Մինչ Փաշինյանը կրկնապատկում է Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագրին տրված իր աջակցությունը՝ պնդելով, թե Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմում Ադրբեջանի հաղթանակից հետո Հայաստանն այլ ընտրություն չունի, նրա քննադատները մշտապես մտահոգություն են հայտնել Ալիևի անկեղծության հարցում։ Ադրբեջանի պահանջներն աճում են՝ հայկական զիջումներին համաչափ։ Գնալով ավելի հաճախ դրանք հատում են ողջամտության սահմանները։ Արարատ լեռը Հայաստանի խորհրդանիշն է եղել դեռ Հայոց ցեղասպանությունից առաջ, և պարզ օրերին այն Երևանի համայնապատկերում հետնաբեմ է ձևավորում, սակայն Ալիևը և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը պահանջում են, իսկ Փաշինյանը համաձայնում է ջնջել Արարատը հայկական խորհրդանշանությունից՝ քանի որ այն այժմ գտնվում է Թուրքիայում։

Ալիևը հստակ ազդարարում է, որ Փաշինյանի փոխզիջումներից անկախ՝ հաշտեցումը Ադրբեջանի օրակարգում չէ։ 2026 թվականի հոկտեմբերի 2-ին, ելույթ ունենալով իր քաղաքական կուսակցության համագումարում, Ալիևը հայտարարեց. «Ճիշտ է, որ Հայաստանի նախկին ղեկավարները ռազմական հանցագործներ են և պետք է կրեն իրենց պատիժը, բայց հենց Հայաստանի ներկայիս իշխանություններն էին, որ տարածքային պահանջներ ներկայացրին մեզ, անպատշաճ ու ոչ քաղաքակիրթ հայտարարություններով վիրավորեցին ադրբեջանցի ժողովրդի արժանապատվությունը։ Մի խոսքով՝ մենք երբեք չպետք է մոռանանք այդ մասին»։

Տարբեր վարչակազմերի օրոք հաջող խաղաղարարության ամենամեծ խոչընդոտը Սպիտակ տան և Պետդեպարտամենտի՝ գաղափարախոսության նշանակությունը չհասկանալն է։ Դիվանագետները մխիթարվում են այն մտքով, որ բոլոր հակամարտությունների հիմքում սովորական դժգոհություններ են։ Նման պայմաններում խաղաղություն հաստատելու համար պետք է գտնել զիջումների ու փոխզիջումների ճիշտ կախարդական բանաձևը։ Բայց երբ որոշումների կայացումը ղեկավարվում է գաղափարախոսությամբ, տնտեսական բարելավումը այլևս համաձայնության շարժառիթ չէ։ Երբ գաղափարախոսությունը կրոնական բաղադրիչ ունի, Պետդեպարտամենտը հատկապես կույր է։ Քանի որ Միացյալ Նահանգները եկեղեցին տարանջատում է պետությունից, չափազանց շատ դիվանագետներ կրոնին վերաբերվում են որպես «երրորդ ռելսի»՝ շոշափել չի կարելի թեմայի։ Մյուսները գիտակցում են հավատքի կարևորությունը, բայց ներքինացնում են դրա մաքրազտված ընկալումը՝ Ջորջթաունի համալսարանի նման բուհերում սովորելու հետևանքով, որոնք թույլ են տալիս, որ քաթարական նվիրատվությունները ձևավորեն ուսումնական ծրագիրը։

Կարևոր է նաև պատմության անտեղյակությունը։ Երբ դիվանագետները յուրաքանչյուր երկու-երեք տարին մեկ փոխվում են գործերի վրա, նրանք ի վերջո կորցնում են վեճերի ակունքների կամ անցյալի խոստումների պատկերը։ Ալիևի իշխանության գալուց ի վեր Բաքվում ծառայել է ԱՄՆ ինն տարբեր դեսպան՝ չհաշված տարբեր ժամանակավոր հավատարմատարներին, որոնցից ոմանք ծառայել են նույնքան երկար, որքան պաշտոնական դեսպանները։

Արդյունքում՝ թե՛ Բայդենի, թե՛ Թրամփի վարչակազմերում Հարավային Կովկասի ուղղությունը վարողները չեն հասկանում հակամարտության խորքային պատճառները և նաև չեն տարբերակում իրական վայրագությունները՝ օրինակ՝ Բաքվի ջարդը, և հիմնականում կեղծ վայրագությունները, ինչպիսին է այսպես կոչված Խոջալուի ցեղասպանությունը։ Նրանք նաև սխալ են ընկալում Լեռնային Ղարաբաղի վեճի հիմքում ընկած սահմանադրական հարցերը։

Այնուամենայնիվ, Ալիևի հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ խաղաղությունը նրա նպատակը չէ։ Ինչպես Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության հանգուցյալ նախագահ Յասեր Արաֆաթը, Ալիևը բանակցությունները կօգտագործի զիջումներ կորզելու համար, ապա պարզապես կվեր կենա սեղանից՝ վերսկսելու իր նպատակը՝ վերացնել մի միավոր, որի գոյությունը նա երբեք չի կարող ընդունել։ Եվ մինչ Թրամփը Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղությունը մատնանշում է որպես գործարքի արվեստի օրինակ, Ալիևի՝ Հայաստանը որպես Արևմտյան Ադրբեջան ներկայացնող հռետորաբանության կրկնապատկումը հուշում է, որ Ալիևը Թրամփին տեսնում է ոչ թե որպես դաշնակից, այլ որպես հիմար, որի վրայով կարող է անարգել անցնել։

Եթե Թրամփը հրաժարվի ընդունել, որ իր խաղաղությունը վտանգի տակ է, և եթե Փաշինյանը շարունակի կառավարել այնպես, ինչպես խաղամոլը, որը հավատում է, թե ևս մեկ խաղադրույքը կարող է քավել դիվանագիտական պարտությունների իր շարանը, ապա երկու առաջնորդների իրական ժառանգությունը կլինի այն, որ նրանք կնախագահեն Հայաստանում քրիստոնեության վախճանին։