Արդյո՞ք թուրք գլխավոր քարտուղարը կծառայի ամերիկյան շահերին
Վաշինգտոնը պետք է ուշադրություն դարձնի Ֆերիդուն Սինիրլիօղլուի՝ ՄԱԿ-ի բարեփոխումների վերաբերյալ պատկերացումներին և Անվտանգության խորհրդի որոշումներին նրա մոտեցմանը։
ՄԱԿ-ի հաջորդ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում թուրք դիվանագետի առաջադրման հեռանկարը ի հայտ է գալիս Արևելյան Միջերկրականում ամերիկյան դիվանագիտության համար բարդ պահին։ Վաշինգտոնը խորացրել է իր անվտանգային գործընկերությունը Հունաստանի և Կիպրոսի հետ, մինչդեռ Թուրքիան շարունակում է լարված հարաբերություններ ունենալ երկու երկրների հետ։ Թուրքական զորքերը շարունակում են մնալ Հյուսիսային Կիպրոսում, իսկ Անկարայի և Աթենքի տարաձայնությունները ծովային սահմանների և Էգեյան կղզիների կարգավիճակի շուրջ չեն մարում։ Այս պայմաններում ի՞նչ կարող է շահել Վաշինգտոնը՝ ՄԱԿ-ի բարձրագույն պաշտոնում աջակցելով Թուրքիայի արտաքին գործերի նախկին նախարար Ֆերիդուն Սինիրլիօղլուի թեկնածությանը։
Թեև Սինիրլիօղլուն պաշտոնապես դեռ չի մտել Անտոնիու Գուտերեշին հաջորդելու մրցապայքարի մեջ, հաղորդումների համաձայն՝ Անկարան Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամների հետ շոշափել է նրա շանսերի հարցը։ Ֆրանսիան վերապահումներ է հայտնել թուրք թեկնածուի առնչությամբ։ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունը 2026 թվականի հոկտեմբերի 12-ին PassBlue-ին հայտնել է, որ կշռադատում է նրա թեկնածությունը, սակայն վերջնական որոշում չի կայացրել։
Նրա կարիերան արժանի է ուշադրության։ Նա 2002-2007 թվականներին եղել է Թուրքիայի դեսպանը Իսրայելում, իսկ 2015 թվականին՝ արտաքին գործերի նախարար։ 2016-2023 թվականներին նա ներկայացրել է Թուրքիան ՄԱԿ-ում, ապա 2024 թվականի դեկտեմբերին նշանակվել Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) գլխավոր քարտուղար։ Հատկանշական է, որ Հունաստանը սատարել է նրա նշանակումը՝ չնայած Թուրքիայի հետ շարունակվող վեճերին։
Կիպրոսի հարցում Սինիրլիօղլուի անցած ճանապարհը նույնպես կարևոր է։ 2022 թվականի մայիսին Սինիրլիօղլուն նամակ է գրել Գուտերեշին՝ պնդելով, որ 1960 թվականին ձևավորված գործընկերային պետությունը դադարել է գոյություն ունենալ 1963 թվականին։ Նա պաշտպանել է Անկարայի՝ թուրք-կիպրացիների համար ինքնիշխան հավասարության և միջազգային ճանաչման կոչը, ինչը Կիպրոսի Հանրապետությունը մերժել է։ 2017 թվականին նա նաև փոխանցել է Թուրքիայի այն պնդումը, թե Կիպրոսի բացառիկ տնտեսական գոտու մի հատված (6-րդ բլոկ) համընկնում է թուրքական մայրցամաքային շելֆի հետ, ինչը Նիկոսիան նույնպես մերժում է։
Սինիրլիօղլուն այս փաստարկները ներկայացրել է որպես Թուրքիայի ներկայացուցիչ, ուստի դրանք ինքնաբերաբար չեն արտացոլում, թե ինչպես նա կգործեր որպես գլխավոր քարտուղար։ Այնուամենայնիվ, նրա անցյալը կարող է դժվարացնել ՄԱԿ-ի համար երկու կողմերի միջև վստահության վերականգնումը։ Գլխավոր քարտուղարը նշանակում է բանագնացների, վերահսկում է բանակցությունները և զեկուցում Անվտանգության խորհրդին։ Կիպրոսում, որտեղ ՄԱԿ-ի տարիների միջնորդությունը չի հանգեցրել կարգավորման, այդ պաշտոնի հանդեպ վստահությունը կենսական նշանակություն ունի։
Կիպրոսի նախագահ Նիկոս Քրիստոդուլիդիսը հակադրվել է թուրք թեկնածուի գաղափարին։ Հոկտեմբերի 2-ին, արձագանքելով Սինիրլիօղլուի մասին հաղորդումներին, նա պնդել է, որ Թուրքիայի գործողությունները չեն համապատասխանում այդ պաշտոնի պատասխանատվությանը, և մեղադրել Անկարային ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը խախտելու մեջ։ Նրա քննադատությունը կենտրոնացած էր Թուրքիայի քաղաքականության, այլ ոչ թե Սինիրլիօղլուի անձնական փորձի վրա։ Հոկտեմբերի 13-ին Քրիստոդուլիդիսը նաև ընդգծել է, որ ով էլ դառնա գլխավոր քարտուղար, կաշկանդված կլինի Կիպրոսի վերաբերյալ Անվտանգության խորհրդի բանաձևերով։
Այդ տարբերակումը կարևոր է, քանի որ Խորհուրդը վաղուց սատարում է երկգոտի, երկհամայնքային դաշնությանը, մինչդեռ Թուրքիան պաշտպանում է երկու պետության լուծումը։ Սինիրլիօղլուն կհայտնվեր միջնորդական գործընթացում, որտեղ Անկարայի օգտին նրա նախկին ջատագովությունը բախվում է Խորհրդի հաստատված շրջանակին։
Թուրքիայի հարաբերությունները Վաշինգտոնի հետ ևս խոչընդոտ են։ Չնայած երկու երկրներն էլ ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցներ են, լարվածություն է եղել Անկարայի՝ ռուսական S-400 հրթիռային համակարգի գնման և Սիրիայում ԱՄՆ քաղաքականության շուրջ։ Երկրի ռազմական ներգրավվածությունը Լիբիայում, նրա ծովային հավակնությունները Արևելյան Միջերկրականում և Իսրայելի հետ լարված կապերը նույնպես բարդացրել են ամերիկյան դիվանագիտությունը։
Սիրիան շահերի բախման ակնհայտ օրինակ է։ Միացյալ Նահանգները գործընկերություն է հաստատել քրդական ուժերի գլխավորած կառույցների հետ՝ «Իսլամական պետության» (ԻՊ) դեմ, մինչդեռ Թուրքիան առաջատար քրդական զինյալ խմբավորումը համարում է ահաբեկչական կազմակերպություն։ Թուրքիան ռազմական միջամտություն է իրականացրել Սիրիայում և աջակցել ընդդիմադիր խմբերին։ ՄԱԿ-ն իր հերթին կենտրոնացել է քաղաքական բանակցությունների և մարդասիրական օգնության վրա։ Որպես գլխավոր քարտուղար՝ Սինիրլիօղլուն ստիպված կլիներ աշխատել այնպիսի կառավարությունների հետ, որոնց շահերը հակադրվում են Անկարայի շահերին, և միաժամանակ բոլորին վստահեցնել իր անկախության հարցում։
Հաղորդումների համաձայն՝ Թրամփի վարչակազմը Գուտերեշի հաջորդի որոնումներում առաջնահերթություն է տվել ՄԱԿ-ի բարեփոխմանը։ Վաշինգտոնը պետք է հաշվի առնի Սինիրլիօղլուի՝ բարեփոխումների վերաբերյալ պատկերացումները, ինչպես նաև Անվտանգության խորհրդի որոշումներին նրա մոտեցումը։ Սակայն թեև նրա դիվանագիտական հավատարմագրերը տպավորիչ են, միայն փորձը չի կանխորոշում, թե ինչպես նա կվարվեր իր նախկին կառավարությանն առնչվող վեճերի դեպքում։
Վաշինգտոնի համար Սինիրլիօղլուին աջակցելու ռիսկերը, կարծես, գերազանցում են հնարավոր օգուտները։ Նրա նշանակումը չի լուծի Թուրքիայի և ԱՄՆ գործընկերների միջև վեճերը, և ոչ մի նշան չկա, որ դա կբարելավի ամերիկա-թուրքական հարաբերությունները։ Ընդհակառակը, դա կարող է դժվարացնել ՄԱԿ-ի միջնորդությունը Կիպրոսում և մեծացնել լարվածությունը ԱՄՆ անվտանգության համար կարևոր կառավարությունների հետ։
Թեև նախագահ Դոնալդ Թրամփը հաճախ զիջում է Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին, Թրամփն այդպես է վարվում, քանի որ հավատում է Էրդողանի խոստմանը, թե Թուրքիան կարող է կատարել անվտանգային այնպիսի դեր, որը Միացյալ Նահանգներին թույլ կտա դուրս գալ տարածաշրջանից։ Սինիրլիօղլուին աջակցելը, սակայն, այդ գործառույթը չի իրականացնի։ Առանց հստակ ռազմավարական օգուտի դժվար է հասկանալ, թե ինչու Վաշինգտոնը կաջակցեր նրա թեկնածությանը։
Ստացեք Միդլ Իսթ Ֆորումի վերլուծությունները էլեկտրոնային փոստով՝ բաժանորդագրվեք տեղեկագրին (անգլերեն)